Litwa w XIII wieku
Na początku XIII wieku ziemie zamieszkane przez plemiona litewskie sąsiadowały z księstwami ruskimi, rozbitą na dzielnice Polską oraz rozwijającymi się państwami zakonnymi: Kawalerami Mieczowymi w Inflantach (od 1237 r. jako Zakon Inflancki) i Krzyżakami w Prusach. W latach 40. XIII wieku doszło do tego zagrożenie mongolskie. Litwa była często napadana, a wojny zewnętrzne i walki między kunigasami hamowały jej rozwój gospodarczy.
Postać i imię władcy
Za twórcę litewskiej państwowości uchodzi Mendog (lit. Mindaugas), według tradycji potomek rodu Ryngoldowiczów. Data urodzenia Mendoga nie jest znana: dawniej przyjmowano tok 1195, dziś częściej ok. 1203. Imię Mendog (lit. Mindaugas) bywa wywodzone od litewskich słów mintis („myśl”) i daug („dużo), lecz jest to jedynie jedna z hipotez.
Pierwsze wzmianki źródłowe
Najstarsza zachowana wzmianka źródłowa o Mendogu pochodzi z Latopisu halicko – wołyńskiego, wchodzącego w skład Kodeksu Ipatijewskiego, i dotyczy roku 1219. Latopis opisuje wówczas pierwszy znany układ pokojowy Litwinów z Rusią Halicko-Wołyńską i wymienia 21 książąt litewskich (kunigasów), uczestniczących w jego zawarciu: pięciu starszych i szesnastu młodszych. Pozycja Mendoga w tym wykazie pozostaje przedmiotem sporu badaczy. Jego imię pojawia się też w latopisach ruskich pod rokiem 1235 roku oraz w źródłach zachodnich z lat 1245-1246.
Droga do władzy
W latach 40. XIII wieku panował, według badaczy, w południowej części ziem litewskich, z ośrodkiem w Worucie, którego lokalizacja jest dyskusyjna. Północne tereny, z ośrodkiem w terenie późniejszego Wilna, miał we władaniu jego brat Dowsprunk (lit. Daugsprungas). Po śmierci brata Mendog stał się jednym z najsilniejszych książąt. Stosując wojnę, dyplomację i sojusze, Mendog stpniowo wyeliminował przeciwników i umacniał władzę nad rdzeniem ziem litewskich. Termin “Litwa Mendoga” po praz pierwszy występuje w Latopisie Ipatijewskim w opisie wydarzeń z ok. 1238 roku.
Chrzest, korona i śmierć
Mendog przeszedł do historii jako pierwszy i jedyny koronowany król Litwy. Chrzest przyjął ok. 1251 r., a koronę otrzymał w 1253 r. za zgodą papieża Innocentego IV. W 1261 r. odwrócił się od chrześcijaństwa, a w 1263 r. zginął zamordowany przez Treniotę i Dowmunta.
Jak Mendog umocnił władzę
W latach 30. i 40. XIII wieku Mendog stopniowo podporządkował sobie książąt Auksztoty, etnicznie litewskiego regionu, oraz zjednoczył większość ziem litewskich; Żmudź zachowała szeroką autonomię. Według Latopisu Ipatijewskiego należał do najpotężniejszych książąt litewskich, a w latach 1238 – 1248 latach umocnił się jako przywódca kształtującego się państwa. Pod jego panowanie trafiły też ziemie Rusi Czerwonej z Nowogródkiem, Wołkowyskiem, Słonimem.
Polityk i dyplomata
Okazał się on sprawnym politykiem: prowadził wojny, zawierał sojusze z sąsiadami i skupił władzę w swoich rękach. Źródła nie wyjaśniają, w jaki sposób został najpotężniejszym władcą Litwy.
Rozprawa z bratankami
Około 1248 r. Mendog wysłał bratanków, Tautwiła i Edywida, wraz z Wykintem na wyprawę przeciw Smoleńskowi, a w tym czasie przejął ich ziemie i narzucił im swoją wolę. Doprowadziło to do wojny domowej.
Jerzy Ochmański w Historii Litwy pisze:
”Zapewniwszy sobie panowanie nad całą Auksztotą, Mendog zapragnął pozbyć się z Litwy niewygodnych bratanków Edywida i Towciwiła oraz żmudzkiego księcia Wykinta. Nakazał im wtedy ciągnąć na Ruś ku Smoleńsku i tam szukać udziału za ojczyznę. Wygnani wkrótce okazali nieposłuszeństwo swemu wujowi, za co ten “posłał na nich woje swoje chcąc ubić ich”. Oporni wygnańcy zbiegli jednak do Daniela Halickiego…”.
Umacnianie władzy Mendoga wywołało sprzeciw części rodziny. Dowsprunkowiczom nie udała się wyprawa na Ruś. Oni przegrali, lecz do Litwy nie wrócili. W latach 1248-1249 zawiązali sojusz przeciw Mendogowi. Schronienie znaleźli u Daniela Halickiego, księcia halicko-wołyńskiego, z którym byli powiązani więzami rodzinnymi.
Koalicja przeciw Litwie
Daniel Halicki dążył do odebrania Litwie Rusi Czarnej. W latach 1249-1250 zawiązała się przeciw Mendogowi koalicja, w której skład weszli zbuntowani książęta litewscy z Tautwiłłem na czele, Ruś Halicko-Wołyńska i Zakon Inflancki. Według części badaczy wspierali ją Jaćwingowie i część Żmudzi.
Chrzest Tautwiłła w Rydze
W 1249 roku rozpoczęła się wojna domowa, w której stawką była władza nad Litwą. Gdy Tautwiłłowi nie udało się umocnić pozycji, szukał silniejszego sprzymierzeńca. Około 1250 roku przybył do Rygi i przyjął chrzest z rąk biskupa ryskiego. Dzięki temu stał się poważnym pretendentem do władzy, a Zakon Inflancki zaczął przygotowywać się do wojny z Mendogiem.
Mendog nie mógł jednocześnie walczyć z krewnymi, Zakonem i księstwami ruskimi. Postanowił więc ubiegać się o koronę królewską, która w ówczesnym świecie chrześcijańskim była niedostępna dla pogan. Przyjęcie chrztu odbierało też Zakonowi główny pretekst do wojny z Litwą. Wykorzystując podziały w obozie przeciwników, zdołał pozyskać Zakon Inflancki, obiecując mu chrzest i nadania ziemi. Mimo oblężenia w Worucie w 1251 r. rozbił koalicję. Towciwiłł musiał opuścić Litwę, a Wykint zmarł około 1252 r. Pokój z Danielem Halickim zawarto w 1254 roku.
Mendog wobec zagrożenia
Postać Mendoga budzi żywe dyskusje i kontrowersje. Daleko mu było do ideału moralności. Największy swój sukces osiągnął jednak nie w walkach i wojnach, lecz w sztuce dyplomacji. W celu izolowania wroga przyjął jego religię i uczynił Zakon Inflancki swoim przymierzeńcem. Taką była średniowieczna dyplomatyczna przebiegłość. Historycy podkreślają, że nie można oceniać działań ówczesnych władców za pomocą współczesnych standardów i kryteriów.
Chrzest Mendoga
Chrzest miał w średniowieczu ogromne znaczenie polityczne, bo w świecie chrześcijańskim koronę mogli otrzymać tylko władcy ochrzczeni. Decyzja Mendoga o przyjęciu chrztu w obrządku łacińskim miała prawdopodobnie charakter polityczny: w obliczu nacisku Zakonu Inflanckiego i koalicji przeciwników otwierała drogę do korony i międzynarodowego uznania. Jego rzeczywistych motywów nie znamy.
Mendog został ochrzczony najprawdopodobniej w 1251 r., a jako możliwą datę wskazuje się 16 kwietnia. Późniejsze kroniki, powstałe długo po śmierci władcy, opisują chrzest Mindauga i koronację jako jeden ciąg wydarzeń, choć dzieli je około dwóch lat. Kapłan Chrystian, późniejszy pierwszy biskup Litwy, uczestniczył w misji chrystianizacyjnej. Nie zachowały się opisy miejsca ani przebiegu ceremonii.
Dwór Mendoga był w dużej mierze wędrowny, a chrześcijaństwo wówczas miało charakter ograniczony i związany z jego otoczeniem. Prawdopodobnie w tym czasie rozpoczęto budowę pierwszej katedry w Wilnie, której ślady mogą znajdować się pod dzisiejszą katedrą wileńską, choć interpretacja badań archeologicznych jest dyskutowana.
Chrzest umożliwił Mendogowi nawiązanie kontaktów z Rzymem i otworzył drogę do koronacji w 1253 r. za zgodą papieża Innocentego IV.
Warto wiedzieć
Litwini rozpoczynają znak krzyża od słów „w imię Boga Ojca i Syna i Ducha Świętego”, podczas gdy w wersjach łacińskiej, polskiej i niemieckiej mówi się „w imię Ojca”.
Ciąg dalszy: Mendog (część II)
