Kontynuacja części pierwszej – Mendog (część I)
17 lipca 1251 roku papież Innocenty IV, przebywający wówczas w Mediolanie, wydał zgodę na koronację Mendoga. Wystawił dwie bulle: pierwsza polecała biskupowi chełmińskiemu Heeidenreichowi ukoronować Mendoga na króla, druga dotyczyła ustanowienia biskupa Litwy, podległego bezpośrednio papieżowi. Henryk Heidenryk miał zebrać duchownych i dokonać koronacji w imieniu papieża.
Dzięki temu Mendog zyskał uznanie w świecie chrześcijańskim i, według badaczy, ograniczył groźbę podporządkowania lub podboju Litwy przez sąsiadów. Koronacja była też reakcją na sytuację polityczną: umocniła jego pozycję po rozbiciu koalicji.
Źródła nie dostarczają jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, dlaczego koronacja nastąpiła dwa lata po chrzcie. Możliwe, Mendog nie zdołał jeszcze umocnić swojej pozycji. Przypuszcza się też, że opóźnienie wynikało z rywalizacji arcybiskupstw ryskiego i gnieźnieńskiego. Pierwszymi biskupami misyjnymi Litwy byli Wit i Chrystian, a ich chronologia wymaga weryfikacji.
Nie ma całkowitej pewności, że koronacja rzeczywiście się odbyła. Według litewskiego historyka Edwardasa Gudewicziusa (lit. Edvardas Gudevičius) mogła mieć miejsce 6 lipca 1253 roku. Na pamiątkę tego wydarzenia 6 lipca obchodzi się na Litwie jako święto państwowe – Dzień Koronacji Króla Mendoga.
Miejsce koronacji Mendoga
Miejsce koronacji pozostaje nierozstrzygnięte, ponieważ żadne zachowane źródło go nie wskazuje. W historiografii formułuje się kilka hipotez, opieranych na interpretacji niepewnych przekazów.
Według pierwszej koronacja odbyła się w Nowogródku, który w tym czasie był jednym z głównych ośrodków władzy Mendoga. Wersję tę przedstawił w XVI w. Maciej Stryjkowski w swojej kronice, a wśród jej zwolenników wymienia się historyków litewskich K. Jablonskisa i Z. Ivinskisa.
Druga hipoteza wskazuje Wilno, gdzie w podziemiach dzisiejszej katedry odkryto w latach 1985-1987 pozostałości starszej budowli, nazywanej „katedrą Mendoga”. Jej zwolennikiem jest architekt Napoleonas Kitkauskas, który odwołuje się m.in. do dokumentu z 1388 r.: datowanie tych reliktów jest jednak sporne.
Trzecia hipoteza łączy koronację z dworem w Latawie (lit. Latava) w rejonie onikszteńskim (lit. Anykščių rajonas). Opiera się na akcie donacyjnym z lipca 1253 roku, wystawionym według jej zwolenników właśnie tam oraz na pobliskim grodzisku Palatavys (lit. Palatavio piliakalnis). Historyk Tomas Baranauskas uważa Latawę za najbardziej prawdopodobne miejsce koronacji, choć nie jest to pogląd powszechnie przyjęty.
Królestwo Litwy w latach 1253-1263
Poparcie Zakonu Inflanckiego dla starań o koronę miało dla Mendoga swoją cenę. W aktach nadań z lat 1253-1260 przekazał on zakonowi prawa do części ziem: Nadruwy, części śudowii i Dainawy, Selii, Skalwii nad dolnym Niemnem oraz Żmudzi (lit. Žemaitija).
Zabezpieczywszy się od zachodu, Mendog mógł wzmocnić państwo. Chrześcijaństwo miało zapewnić mu legitymizację w oczach Europy. Źródła zakonne i ruskie przedstawiają go jako władcę bezwzględnego, ale trzeba pamiętać, że są to relacje wrogie.
W 1254 r. Daniel Halicki i Towciwił, po rozpadzie koalicji, zawarli pokój z Mendogiem. Ruś Czarna z Nowogródkiem znalazła się pod rządami Romana Daniłowicza, a Tautwiłł wrócił do Połocka. Źmudź praktycznie wymknęła się spod władzy Mendoga, a rządy objął tam Treniota.
W 1260 roku król Litwy wystawił dokument, w którym na wypadek śmierci oraz śmierci bez dziedziców przekazywał zakonowi Litwę. W tym samym roku Żmudzini i Litwini pokonali oddziały zakonów w bitwie pod Durbe. Mendog w niej nie uczestniczył, ale zwycięstwo osłabiło zależność od zakonu.
Według źródeł zakonnych Mendog zerwał wtedy sojusz z Zakonem i wrócił do pogaństwa (ok. 1261 r.). Prawdopodobnie w 1262 r. uderzył na Mazowsze i Inflanty.
Mindaugas Šapoka w swojej książce “Wielkie Księstwo Litewskie: próba nowego spojrzenia na punkty styczne polskiej i litewskiej pamięci historycznej”:
”Mendog był biegłym dyplomatą, człowiekiem utalentowanym i kreatywnym, który w krótkim czasie był w stanie pojąć tajniki zachodnioeuropejskiej dyplomacji oraz zdobyć zaufanie dworu papieskiego. Los pierwszego i jedynego króla litewskiego był tragiczny. W 1263 roku został wraz z dwoma synami zamordowany przez wrogów – zwolenników pogaństwa – co oznaczało, że kraj został bez sukcesora na królewskim tronie. Niemniej jednak Litwa jako twór polityczny utworzony przez Mendoga istniała nadal”.
Według Latopisu Ipatijewskiego Mendog zamordowany 12 września 1263 roku wraz z dwoma synami, Ruklą (lit. Ruklys) i Repeką (lit. Rupeika). Zamachu dokonał Dowmunt (lit. Daumantas), powiązany z królem więzami rodzinnymi, w porozumieniu z Treniotą.
Film Król Mendog (Władza) (lit. Karalius Mindaugas (Valdžia)
Dziedzictwo Mendoga
Po śmierci Mendoga Litwa pogrążyła się w walkach o władzę i utraciła statut królestwa, lecz państwo stworzone przez niego nie rozpadło się. Litewska historiografia różnie ocenia jego politykę, jednak pozostaje on jedynym koronowanym królem Litwy i pierwszym władcą, który związał kraj z chrześcijaństwem. Dzień 6 lipca, wiązany z datą jego koronacji, obchodzi się dziś na Litwie jako święto państwowe, Dzień Państwa (lit. Valstybės diena).
Warto wiedzieć:
Nie zachowała się autentyczna podobizna Mendoga. Wszystkie portrety, podobnie jak i wizerunki wielu innych władców Litwy aż do późnego średniowiecza, powstały przez wiele wieków później i są wyobrażeniami artystów.
Mendog prawdopodobnie posługiwał się dialektem auksztockim języka litewskiego, który różnił się od współczesnego języka.
Na Litwie przyznaje się Państwową Nagrodę im. Królowej Marty (lit. Mindaugo karalienės Mortos vardo valstybinė premija), nazwaną na cześć żony Mendoga. Otrzymują ją utalentowane dzieci za osiągnięcia w twórczosci artystycznej: muzyce, sztuce i literaturze. Nagrodę wręcza się co roku 6 lipca, w Dniu Państwa.
Powyższy tekst jest kontynuacją części pierwszej – Mendog (część I)
