Klasycystyczna katedra wileńska (pełna nazwa – Bazylika archikatedralna św. Stanisława Biskupa i św. Władysława), położona w historycznym centrum Wilna, pełni funkcję głównej świątyni Litwy i jest jednym z symboli litewskiej tożsamości państwowej. Jej znaczenie wynika z wydarzeń, które rozgrywały się w niej przez wieki. To tutaj odbywały się pogrzeby biskupów, członków rodziny królewskiej i wielkoksiążęcej oraz magnatów, a także uroczystości państwowe.
Budowa katedry
Pod dzisiejszą katedrą znajdują się pozostałości kilku wcześniejszych. O pierwszej z nich wiadomo niewiele. Zdaniem niektórych historyków architektury, m.in. Norbertasa Kitkauskasa, obecna świątynia stanęła w miejscu katedry Mendoga – murowanej budowli na planie kwadratu, z absydą – wzniesionej po przyjęciu przez tego władcę chrztu w 1251 roku. Gdy Mendog porzucił chrześcijaństwo i powrócił do dawnych wierzeń, świątynię zburzono, a na jej miejscu urządzono pogański ołtarz ofiarny.
Dalsze dzieje katedry wiążą się z chrztem Litwy. W 1386 roku Jagiełło wraz z litewskimi książętami przyjął chrzest w katedrzew wawelskiej, a rok później chrystianizacją objęto bojarów i lud Litwy. Bulla papieża Urbana VI z 12 marca 1388 roku dała początek diecezji wileńskiej (od XV w. w ramach metropolii gnieźnieńskiej); konsekracji dokonał arcybiskup gnieznieński Bodzanta. Pierwszym biskupem wileńskim mianowano franciszkanina Andrzeja Jastrzębca (zwanego też Andrzejem Wasiłłą). W latach 1387-1388 z fundacji króla Władysława Jagiełły przy Zamku Dolnym wzniesiono nową katedrę z pięcioma kaplicami i nadano jej wezwanie św. Stanisława.
W podziemiach świątyni zachowały się fragmenty najstarszego muru z XIII-XIV wieku oraz najstarszy na Litwie fresk przedstawiający ukrzyżowanie Chrystusa (XIV w.).
Przez kolejne stulecia katedrę wielokrotnie przebudowywano – z inicjatywy i ze środków wielkich książąt, biskupów wileńskich oraz litewskich rodów magnackich. Po pożarze w 1419 roku Witold Wielki ufundował odbudowę świątyni w stylu gotyckim. W jej murach spoczęła jego żona Anna, zmarła rok wcześniej, a w 1430 roku – sam Witold.
Na początku XVII wieku katedra zyskała cechy barokowe. W latach 1623-1636, z fundacji Zygmunta III Wazy i Władysława IV, wzniesiono kaplicę św. Kazimierza – według projektu Mattea Castellego; po kego śmierci katedrę dokończył Constantino Tencalla. Wnętrze wyłożono białym, czarnym i różowym marmurem, ozdobiono stiukowymi płaskorzeźbami i zwieńczono kopułą. W 1648 roku w kaplicy złożono serce króla Władysława IV Wazy.
Po pożarze w 1530 roku Zygmunt I Stary odbudował świątynię w stylu renesansowym; pracami, ukończonymi w 1538 roku, kierował Bernardino de Gianotis.
Kaplice boczne
Przebudowując katedrę pod koniec XVIII wieku, Wawrzyniec Gucewicz musiał uporać się z kilkunastoma kaplicami, które przez stulecia dobudowywano po obu stronach świątyni – w różnych stylach, o nierównej wysokości i różnych proporcjach. Architekt postanowił scalić je w harmonijną całość. Tylko dwie najpiękniejsze pozostawił w pierwotnej, barokowej formie: kaplicę Wołłowiczowską oraz kaplicę św. Kazimierza.
Dziś katedra mieści 11 kaplic bocznych. Najcenniejsza pozostaje kaplica św. Kazimierza – w jej ołtarzu znajduje się trumna z relikwiami świętego Kazimierza, patrona Litwy.
Drugą nietkniętą przez Gucewicza jest kaplica Wołłowiczowska, czyli dawna kaplica Królewska. Ufundował ją król Polski i wielki książę litewski Kazimierz Jagiellończyk, syn Jagiełły; w jej podziemiach przez pewien czas spoczywały szczątki św. Kazimierza, Aleksandra oraz obu żon Zygmunta Augusta. Spłonęła w 1530 r., a w 1534 r. odbudował ją Zygmunt Stary.
Kaplica Całunu Turyńskiego (dawna Montwidowska) przechowuje reprodukcję całunu oraz kopię obrazu Matki Bożej z Guadalupe. W kaplicy Gasztołdowskiej (kaplica Ukrzyżowania Zbawiciela) w ściany wmurowano dwa renesansowe nagrobki — kanclerza litewskiego Alberta Gasztołda oraz biskupa Pawła Holszańskiego. Czczony jest tu obraz Madonny Sapieżyńskiej, ukoronowany papieskimi koronami w 1750 roku. Kaplica Miłosierdzia przechowuje relikwie św. Jana Pawła II, św. siostry Faustyny i bł. ks. Michała Sopoćki oraz kopię namalowanego w Wilnie obrazu Jezusa Miłosiernego. W kaplicy św. Stanisława znajduje się jeden z największych skarbów katedry – relikwiarz –„Ręka św. Stanisława”: srebrny, pozłacany, w kształcie dłoni, datowany na lata 1500–1503 i uznawany za najstarszy relikwiarz na Litwie. Kaplica św. Władysława to dzieło samego Gucewicza. Zachowały się w niej fragmenty oryginalnych fresków z łacińskimi napisami ZELUS i FIDES, a w niszy stoi masywny gipsowy posąg św. Władysława. Ostatnia przy drzwiach kaplica Zesłańców (lit. Tremtinių) ma wymiar najnowszy i najbardziej dramatyczny. Poświęcono ją pamięci ofiar reżimu sowieckiego; w jej podziemiach pochowano biskupa wileńskiego Jana Nepomucena Kossakowskiego. Pozostałe kaplice pełnią dziś przede wszystkim funkcje liturgiczne i administracyjne.
Katedra od wieków pozostaje sceną najważniejszych wydarzeń państwowych i kościelnych. Odbywały się w niej konsekracje biskupów i święcenia kapłańskie, a w 1529 roku — uroczysta proklamacja dziewięcioletniego Zygmunta Augusta wielkim księciem litewskim. W 1547 roku potajemnie pobłogosławiono w katedrze związek królewicza Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną. Na sąsiadującym ze świątynią placu Katedralnym w 1927 roku koronowano obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej, a w 1989 roku do kaplicy św. Kazimierza powróciły jego relikwie.
W 1922 roku świątynia otrzymała od papieża tytuł bazyliki mniejszej, a trzy lata później – wraz z utworzeniem metropolii wileńskiej – zyskała rangę archikatedry.
Czytaj więcej:
