Kiernów (lit. Kernavė), nazywany często “litewską Troją”, jest jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych na Litwie. Początki badań w tym miejscu sięgają 1979 roku, a w 1986, podczas prac melioracyjnych w dolinie Pojauty, odkryto pozostałości średniowiecznego miasta. Już w 1989 roku teren objęto ochroną, tworząc rezerwat historyczno-archeologiczny (później przekształcony w Państwowy Rezerwat Kulturowy Kiernowa). W 2004 roku Kiernów został wpisany na listę światowgo dziedzictwa UNESCO jako wyjątkowe świadectwo około 10 tysięcy lat osadnictwa w regionie bałtyckim. Obszar ten zachował unikatowe materialne ślady zarówno pogańskich, jak i chrześcijańskich tradycji sepulklarnych, które ciągle dokumentują przemiany kulturowe i religijne dawnych społeczności. Obszar wpisu obejmuje 194,4 ha, a jego ochronę wzmacnia strefa buforowa o powierzchni ponad 2300 ha.
Ślady osadnictwa w Kiernowie sięgają wczesnej epoki kamienia. W epoce żelaza rozwijała się tu kwitnąca osada otoczona umocnieniami obronnymi. Od popczątku I tysiąclecia n.e. następował stopniowy rozwój osady i jej fortyfikacji, który z czasem doprowadził do powstania średniowiecznego miasta.
Zanim Troki i Wilno stały się stolicami, Kiernów w XIII i XIV wieku pełnił funkcję jednej z głównych siedzib wielkich książąt litewskich. Uważany za jedno z najstarszych miast na ziemiach Litwy, był nie tylko ośrodkiem władzy, lecz także odgrywał ważną rolę w polityce, gospodarce i obronności kształtującego się państwa litewskiego.
Współcześnie Kiernów to niewielkie miasteczko położone nad rzeką Wilią w rejonie szyrwinckim (lit. Širvintų r.).
Historia Kiernowa
Najstarsze ślady osadnictwa na terenie historycznego Kiernowa pochodzą z IX – VIII tysiąclecia p.n.e (okres mezolitu). Według legendy mityczny władca Kernus założył tu stolicę i nadał nazwę swojemu państwu. Pierwsza wzmianka źródłowa o Kiernowie pochodzi z „Kroniki liwońskiej” (tzw. Kroniki Rymowanej) oraz kroniki Hermana z Wartbergu i dotyczy roku 1279.
W przekazach zachowało się też ciekawe wspomnienie Franciszka Šalkauskasa:
„Drewniana, ośmiokątna kapliczka w Kiernowie, zwana przez mieszkańców ‘pogańską’, należała niegdyś do malarza Ruseckiego i stała obok jego dworu. Wewnątrz znajdował się obraz św. Jerzego, lecz na odwrocie widniało przedstawienie Perkūnasa — boga trzymającego w jednej dłoni kamień, a w drugiej błyskawicę. Widziałem ten obraz jeszcze w latach trzydziestych XX wieku.”
Z Kiernowem wiąże się także postać legendarnego krivisa, najwyższego kapłana Litwy, Lizdejki, który według tradycji spędził tu ostatnie lata życia. Do śmierci miał doglądać świętego ognia, podtrzymując pradawny rytuał przodków.
Grodziska
Grodziska (lit. piliakalniai), podstawowy typ osad obronnych, istniały na Litwie od epoki brązu do końca XIV wieku i są najważniejszą spuścizną pogańskiej kultury Bałtów. Warowne osady wznoszono w celu obrony przed najazdami wroga. Były schronieniem w czasach wojen i zamieszek, zapewniając bezpieczeństwo lokalnym społecznościom. Na terenie Litwy istniało kiedyś około tysiąca takich umocnień, z których do dziś zachowało się około ośmiuset.
W Kiernowie, w dolinie Pojauty (lit. Pajautos slėnis), znajdował się ośrodek obronny obejmujący pięć grodzisk. Według tradycji nazwa doliny pochodzi od imienia Pajauty, legendarnej wajdelotki, opisywanej jako najpiękniejsza.
Centralnym i największym grodziskiem osady oraz zalążkiem przyszłego kompleksu Kernavė (pol. Kiernów) była Góra Ofiarna (lit. Aukuro kalnas), pełniąca funkcje rezydencjonalno-obronne. Według tradycji na wzgórzu tym stał drewniany gród, a na jego szczycie rozpalano ogień rytualny. Pozostałe cztery grodziska to: Tron Mendoga (lit. Mindaugo sostas), pełniący funkcje mieszkalno- obronne; Góra Lizdejki (lit. Lizdeikos kalnas), grodzisko obronne, według tradycji siedziba pogańskiego kapłana Lizdejki; Góra Zamkowa (lit. Pikieliškių kalnas, znana jako Góra Załogi (lit. Įgulos kalnas), pełniąca funkcje obronno-mieszkalne, oraz nieco oddalone grodzisko Kriwejkiszki (lit. Kriveikiskio piliakalnis).
W okresie największego rozkwotu w mieście mogło mieszkać około 4 tysięcy osób. Przypuszcza się, że Kiernów mógł być jedną z siedzib Mendoga, a być może nawet stolicą Mendoga.
Państwowy Rezerwat Kulturowy Kiernowa
Badania archeologiczne prowadzone od 1979 roku pozwoliły na szczegółowe odtworzenie topografii dawnego Kiernowa. Dzięki nim udało się zrekonstruować układ ulic, wyznaczyć miejsce, gdzie wznosiła się najstarsza ufortyfikowana osada, oraz główną rezydencję książęcą na Górze Ofiarnej (lit. Aukuro kalno piliakalnis), a także zlokalizowaać dzielnice zamieszkałe przez rzemieślników i kupców.
W 1998 roku utworzono rezerwat historyczno-archeologiczny, przekształcony później w Państwowy Rezerwat Kulturowy Kiernowa. Jest to miejsce dostępne dla zwiedzających, służące edukacji i poznawaniu przeszłości, a zarazem wymownym pomnik narodzin i trwania państwowości litewskiej.
Powierzchnia rezerwatu wynosi 194,4 ha, z czego dotychczas zbadano zaledwie 1,5% terytorium. Podczas trwających 33 lat prac wykopaliskowych odnaleziono około 20 tysięcy przedmiotów z różnych epok, z których 1.5 tysiąca prezentowanych jest w miejscowym Muzeum Archeologii i Historii. Muzeum gromadzi kolekcję liczącą ponad 42 tysiące eksponatów, od późnego paleolitu po XVIII wiek. Latem warto odwiedzić ekspozycję plenerową, w której na podstawie danych archeologicznych odtworzono fragment średniowiecznego miasta. Dla zachowania autentyczności przy jego budowie posłużono się wyłącznie siekierami.
W lipcu 2004 roku Kiernów, a dokładniej zespół pięciu grodzisk i otaczający je krajobraz, wpisano na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. Stanowisko jest świadectwem około dziesięciu tysięcy lat osadnictwa w regionie bałtyckim oraz przykładem rozwoju struktur osadniczych i systemu grodzisk przed przyjęciem chrześcijaństwa. W regionie Morza Bałtyckiego nie ma drugej osady złóżonej z pięciu grodzisk.
W 2006 roku odnaleziono rzadką monetę Wielkiego Księstwa Litewskiego z lat 1387-1390. Na awersie przedstawiono władcę w koronie, na rewersie lwa.
Festyn ”Dni Żywej Archeologii” w Kiernowie
W Dniu Państwa Litewskiego (6 lipca) w Kiernowie odbywają się “Dni Żywej Archeologii”, coroczny festyn archeologii eksperymentalnej. Pierwszą edycję zorganizowano w 1999 roku, co uznaje się za pierwsze takie wydarzenie na Litwie. Jego pomysłodawcami było około 27 entuzjastów, zainspirowanych festiwalem w Muzeum Archeologicznym w Biskupinie (Polska).
Wszystko, co zobaczyli odwiedzający, od zabudowań po stroje, powstało dzięki pracy tych entuzjastów oraz pracowników ówczesnego rezerwatu w Kiernowie. Wśród pionierów festiwalu byli m.in. Saulius Vadišis, zmarły dyrektor rezerwatu, Jonas Vitkūnas, koordynator festiwalu, archeolodzy Daiva Luchtanienė i Aleksiejus Luchtanas oraz liczne grono rekonstruktorów, archeologów i historyków.
Festiwal szybko zdobył popularność i uznanie. Od początku wyróżniał się tym, że archeologię eksperymentalną nie tylko pokazywano, lecz także pozwalano jej doświadczyć. Budowano chaty w stylu prehistorycznym, działały obozy rzemieślnicze, a przy ogniskach gotowano pradawne potrawy według dawnych receptur. Z czasem program wzbogaciły konkursy kulinarne, w których uczestnicy przygotowują dania inspirowane różnymi epokami i regionami, opierając się na źródłach archeologicznych.
Z biegiem lat festiwal nieustannie się rozwijał i zyskał rangę wydarzenia międzynarodowego. Jest on przestrzenią, w której wytwarza się narzędzia krzemienne, kościane i żelazne, tworzy ozdoby wzorowane na dawnych oraz odtwarza dawne rzemiosła, muzykę, pieśni i styl życia. Pokazy techniki kulinarnych obejmują przygotowanie dań, a następnie ich degustację. Potrawy przyrządza się na wzór dawnych tradycji.
Pomnik Żelaznego Wilka
Kiernów to przestrzeń, gdzie przeszłość spotyka się z teraźniejszością, a stare legendy ożywają w sercach Litwinów. Obecny pomnik Żelaznego Wilka w tym mieście ma swoje korzenie w przeszłości. Jest to miniaturowa wersja Góry Giedymina, odzwierciedlająca historyczne związki z Wilnem.
Pierwszy wilk pojawił się w okresie międzywojnia z inicjatywy księdza Nikodema Švogžlisa-Milžinasa, jednak nie był żelazny, lecz drewniany. Dopiero później, między 1920 a 1932 rokiem powstał prawdziwy Żelazny Wilk. To on nadał symbolowi bardziej trwałą formę, umacniając jego miejsce w narodowej świadomości Litwinów. Umieszczono go na niewielkiej górze usypanej z kamieni, przypominającej Górę Giedymina.
Wilk spoglądał w kierunku Wilna, co miało symbolizować tę
sknotę i nadzieję na odzyskanie stolicy. Pomnik ten stał się znakiem oporu wobec okupacji i wyrazem przynależności Wilna do litewskiej tożsamości narodowej. Oryginalną rzeźbę stworzył wówczas nauczyciel z Kernavė, Juozas Šiaučiūnas, ale została ona zniszczona w trudnych czasach.
Odbudowany w 2004 roku, upamiętniał determinację Litwinów w walce o Wilno. Wyryte na pomniku słowa Petrasa Vaičiūnasa odzwierciedlały narodowy duch tego czasu. Słynne słowa „Mes be Vilniaus nenurimsim” („Nie spoczniemy bez Wilna”), które po skomponowaniu muzyki przez Antanasa Vanagaitisa stały się niemalże drugim hymnem Litwy.
Polski historyk K.Buchowski trafnie zauważył, że na Litwie rozwinął się swoisty kult Wilna, który stał się symbolem narodowej jedności i pragnienia odzyskania stolicy. Podobnie, D. Wilczewski w swojej pracy „Litwa po litewsku” podkreślił, że wokół utraconego Wilna zbudowano mit, który odegrał kluczową rolę w konsolidacji litewskiego społeczeństwa.
