Mikałaj Konstanty Čiurlionis (1875–1911) należy do najwybitniejszych litewskich artystów, a jego twórczość wywarła trwały wpływ na kulturę Litwy oraz całej Europy. Jako kompozytor i malarz łączył tmuzykę z malarstwem, tworząc dzieła pełne symbolizmu, mistycyzmu i odniesień do natury. W ciągu zaledwie dekady stworzył około 300 obrazów i ponad 250 utworów muzycznych, pisał też poezję.
Jesienią 1907 roku, gdy młoda literatka Sofija Kymantaite zaprosiła Čiurlionisa do Wilna na otwarcie Pierwszej litewskiej wystawy sztuki, Wilno było peryferyjnym ośrodkiem Imperium Rosyjskiego. Na wystawie w Pałacu Vileišisów artysta pokazał 33 obrazy.
W Wilnie Ciurlionis poczuł się jak u siebie. Poznał tu wielu artystów i literatów, a jego życie twórcze ożyło.
Pierwszą pracą Ciurlionisa było kierowanie chórem „Vilniaus Kanklės”, w którym zastąpił Juozasa Tallat-Kelpšę, wyjeżdżającego na studia do Konserwatorium w Petersburgu. Chór mieszany skupiał wileńską inteligencję, a jego członkowie spotykali się po pracy. Čiurlionis prowadził próby cztery razy w tygodniu, uczył teorii muzyki i przygotowywał dla zespołu ćwiczenia.
Za 300 rubli Ciurlionis kupił pianino, co umożliwiło mu komponowanie dla chóru. W Wilnie otaczał się ludźmi kultury, m.in. Jonasem i Petrasem Vileišisami, Kazimierzem Morawskim, Gumbytaitė i Juozasem Tumasem-Vaižgantem. Choć bywał w kręgach wileńskiej inteligencji, polityka pozostawała mu obca – jego pasją była sztuka.
Wilno było dla Čiurlionisa czasem wytężonej pracy i artystycznych poszukiwań. Wkrótce przyniosły one rozpoznawalny styl, w którym muzyka i malarstwo składają się na wizję harmonii wszechświata.
W Wilnie Čiurlionis mieszkał przy ulicy Sawicza (lit. Savičiaus, wówczas Andrejewskiej). Zimą krótkie dni utrudniały mu malowanie, więc to, czego nie mógł oddać na płótnie, przelał w muzykę. Miasto było dla niego więcej niż domem: to tu jego sztuka rodziła się z gry światła i cienia.
Sofija Kymantaitė-Čiurlionienė pomagała doskonalić litewski, ponieważ w jego rodzinnym domu w Druskiennikach mówiono po polsku. Niedługo potem lekcje języka lprzerodziły się w spacery po wzgórzach Antokolskich, a między nimi zrodziło się uczucie. Sofija zaszczepiła w nim dumę narodową. W tym czasie powstały jego najdojrzalsze obrazy z cyklu „Sonaty”, a Ciurlionis zaangażował się w działalność społeczną.
Życie z geniuszem nie było dla Sofii łatwe. Čiurlionis chciał być usłyszany i zrozumiany, a tymczasem rozdzierały go podróże Druskienikami, Wilnem a Petersburgiem. Z Druskienik, 24 czerwca 1908 roku, pisał listy do Sofii:
„Gdzie jesteś, Zosiu? Czy to czasem nie jest sen? Czy może być bardziej cudowny sen niż jasny dzień w Trakach, w Wingisie, w Belmoncie, czy poranek nad Niemnem? Zosiu! Czy pamiętasz to wszystko, moja jedyna Zosiu? Ile słońca było w nas i nad nami, teraz widzę tylko ten smutny, szary dzień. Wszystko to wydaje mi się tak odległe, tak stare, że naprawdę nie jestem pewien, czy to wszystko było rzeczywistością. Pamiętasz górkę w Antokolu (nasz pierwszy spacer) i widok z niej, nasz pierwszy domek? Pamiętasz ten ukochany deszcz, który wtedy nas prawie nie obchodził, a teraz, kiedy go wspominam, jest taki miły. Ale może nie chcesz tego dziś pamiętać, a ja Ci przeszkadzam. Nie gniewaj się, widzisz, jestem teraz bardzo wrażliwy i sentymentalny. Powiedz lepiej, co teraz robisz?”
Dom M.K.Čiurlionisa w Wilnie
Od 1995 roku w domu, w którym artysta wynajmował pokój o powierzchni 17 metrów kwadratowych, działa muzeum poświęcone Ciurlionisowi. Można tu zobaczyć fotografie rodziny i przyjaciół oraz zabytkowy fortepian C.Bechsteina. Ekspozycję uzupełnia audioprzewodnik dostępny w kilku wersjach językowych. Opowiada on o studiach malarskich i muzycznych artysty, początkach jego drogi twórczej, wspomnieniach osób, które go znały, a także o miłości do Sofii i ich wspólnym życiu.
W kolejnych salach muzeum prezentuje reprodukcje obrazów artysty oraz organizuje koncerty i wieczory muzyczne.
Adres: Savičiaus g. 11, Wilno
Centrum Sztuki Zmysłów
Można tu obejrzeć dwa krótkometrażowe filmy animowane w wirtualnej rzeczywistości.
Pierwsza z animacji „Ścieżkami Aniołów” (lit. Angelu takais”), zabiera widza w podróż przez świat obrazów Ciurlionisa. Rezyserzy ożywili w wirtualnej rzeczywistości ponad 60 płócien, a towarzyszy im muzyka artysty: poematy symfoniczne “W lesie” i “Morze”. Na ekranie pojawiają się m.in. “Spokój”, “Powitanie słońca”i “Wieczność”.
Drugi film inspiruje cykl „Stworzenie świata” (lit. Pasaulio sutvėrimas), jedno z najważniejszych dokonań malarskich artysty. Do Idei kosmologii wracał w swej sztuce wielokrotnie, o czym pisał także w jednym z listów:
„Mam zamiar malować go przez całe życie. Oczywiście, w przyszłości pojawią się nowe pomysły. To stworzenie świata, tylko […]”
Film ukazuje wizję wszechświata Ciurlionisa, w której malarstwo i muzyka tworzą mistyczną opowieść o narodzinach świata. Widz może obejrzeć także cykle „Miasto”, „Potop”, „Fantazje”, obrazy „Sonata węża”, i „Baśń o królach” oraz tryptyk „Baśń”. Można też zanurzyć się w muzyce artysty w opracowaniu Rokasa Zubovasa i Phila Vona.
Adres: Vienuolio g. 4, Wilno
Ulicę, szkołę muzyczną dla uzdolnionych muzycznie dzieci oraz lotnisko Wileńskie nazwano jego imieniem. Spoczywa Na Rossie.
