Wilno na karty historii wkroczyło stosunkowo późno – pierwsza pewna wzmianka o mieście pochodzi dopiero z 1323 roku, z listów wielkiego księcia Giedymina. Tymczasem osada istniała w tym miejscu znacznie wcześniej, bo już w XIII wieku, ukryta u zbiegu Wilii i Wilenki, w cieniu dębowego gaju.
Jak powstało Wilno – między historią a mitem
To właśnie tutaj , w miejscu gdzie dziś wznosi się katedra wileńska, biło niegdyś serce pogańskiego kultu łitwinów. Stał tu posąg Perkuna (lit. Perkūnas) – groźnego boga piorunów – a u jego stóp nieprzerwalnie płonął świętyy ogień, zwany Gabija, poświęcony bogini ognia domowego i żywiołu ognia. Według litewskiego podania to legendarny Świętoróg (lit. Šventaragis) miał założyć w tej dolinie pogańską świątynię, czyniąc z niej swoiste centrum religijne i duchowe przyszłego miasta – choć postać samego Świętoroga historycy uznają dziś raczej za bohatera mitu dynastycznego niż realną, potwierdzoną
Narodziny miasta: między dyplomacją a mieczem Krzyżaków
Pierwsza pisemna wzmianka o Wilnie pochodzi z roku 1323, z listów Giedymina, rozesłanych do miast i władców Europy Zachodniej. Dowiadujemy się z nich, że książę uczynił gród swoją stolicą i głównym ośrodkiem państwa, a jednocześnie zapraszał do Litwy kupców i rzemieślników z zagranicy, oferując im wolność wyznania oraz liczne ulgi.
W jednym z listów, skierowanych do papieża Jana XXII, Giedymin oskarżał zakon krzyżacki o grabieżczą i zaborczą politykę, która, jak twierdził, uniemożliwiała chrystianizację Litwy, i prosił o wsparcie w walce z Krzyżakami. Nie były to słowa rzucone na wiatr: w ciągu XIV wieku Wilno było oblegane przez zakon wielokrotnie, choć trzeba pamiętać, że dokładna liczba tych wypraw bywa różnie podawana w źródłach.
Apel Giedymina przyniósł skutek – do Wilna zaczęli napływać kupcy, zarówno z Rusi, jak i z miast hanzeatyckich, do których wcześniej pisał książę. Dzięki temu miasto szybko zyskiwało na znaczeniu, stając się ważnym centrum handlowym i kulturalnym całego regionu.
Legenda o Żelaznym Wilku
Nowoczesna animacja legendy o założeniu Wilna (jęz. angielski)
Latopis Wielkiego Księstwa Litewskiego i Żmudzkiego zanotował piękną legendę o założeniu Wilna przez Giedymina:
“Pewnego razu pojechał w. książę Giedymin ze stolicy swej Kiernowa na łowy mil pięć za rzekę Wilię. I znalazł w puszczy górę krasną, dąbrowami i równinami otoczoną. Spodobało mu się to miejsce i osiadł tam, i założył gród, nadając mu nazwę Troki, gdzie teraz są Stare Troki. A z Kiernowa przeniósł stolicę do Trok. Po niewielu latach pojechał w. książę Giedymin na łowy od Trok mil cztery. I zanalazł górę nad rzeką Wilią, na której dopadł wielkiego zwierza tura i ubił go. Było już wielce późno do Trok wracać, więc stanęli na łące nad rzeką Wilią i przy ujściu rzeki Wilny, którą zowią łąką Swintoroga, gdzie pierwszych wielkich książąt zżegiwali. I on na tej łące stanął i zanocował. I widział sen, że na górze, którą zwali Krzywa, a teraz Łysa, stoi żelazny wilk, a w nim ryczy, jakoby sto wilków było. Obudziwszy się ze snu, zawołał wróżbitę swego imieniem Lizdejko, który był znajdzion w orlim gnieździe, a był ten Lizdejko u w. księcia Giedymina wróżbitą i najwyższym popem pogańskim. I rzekł jemu książę Giedymin widząc sen dziwny, i opowiedział mu wszystko, co się jemu we śnie przywidziało. A Lizdejko wróżbita rzekł hospodarowi: ”Wielkie książę, wilk żelazny oznacza, że gród stołeczny tu będzie, a co w nim w środku ryczało, to sława jego słynąć będzie na cały świat”. I wielki książę Giedymin nazajutrz nie odjeżdżając posłał po ludzi i założył gród jeden na Swintorozie (niższy), a drugi na Krzywej Górze i nazwał te grody imieniem Wilno. Wzniósłszy grody, przeniósł stolicę swą z Trok do Wilna”.
Teksty powiązane: Starówka Wileńska, Przynależność państwowa miasta Wilno
