Siedziba władców Litwy
Pałac Wielkich Książąt Litewskich, zwany też Pałacem Władców, był niegdyś główną siedzibą władców Litwy oraz politycznym i kulturalnym centrum państwa. Rozebrany na przełomie XVIIIi XIX wieku, został odbudowany na początku XXI stulecia i dziś jest ważnym symbolem odrodzonej litewskiej państwowości. Mieści się w nim muzeum, które przybliża zwiedzającym dawny charakter reprezentacyjnej rezydencji władców.
Na przełomie XIV i XV wieku Wielkie Księstwo Litewskie, związane unią z Królestwem Polskim, należało do największych państw Europy. To w Wilnie zapadały najważniejsze decyzje polityczne, prowadzono rozmowy dyplomatyczne i wznoszono okazałe budowle. Najstarsza wzmianka o pobycie wielkiego księcia litewskiego Witolda w gotyckiej rezydencji na Zamku Dolnym pochodzi z 1413 roku.
Renesansowa rezydencja Zygmuntów
Około 1530 roku Zygmunt Stary rozbudował rezydencję na Zamku Dolnym, wznosząc na jej miejscu renesansowy pałac. Jak zauważa Tomas Venclova w książce “Opisać Wilno”, „według zamysłu budowniczych pałac musiał dorównać rezydencji królewskiej w Krakowie, ponieważ wtedy Litwa, podobnie jak w czasach Witolda, ścigała się z Polską o palmę pierwszeństwa”.
Na dworze Zygmunta Augusta
W XVI wieku i pierwszej połowie XVII pałac przeżywał okres największego rozkwitu. To tutaj przechowywano Metrykę Litewską, tu pracowano nad Statutem Litewskim i zbierały się sądy. Z tym zamkiem wiąże się życie Zygmunta Augusta (1548-1572). W 1529 roku, jako dziewięcioletni chłopiec, został w Wilnie ogłoszony wielkim księciem litewskim.
Zygmunt August uczynił z wileńskiego pałacu rezydencję królewską. Zgromadził w nim ogromny księgozbiór liczący około 4000 tomów, kolekcję obrazów oraz zbrojownię. Obok pałacu założono ogród, który, jak głosi tradycja, był świadkiem miłości króla i Barbary Radziwiłłówny.
Nieodzownym elementem pałacowych wnętrz były kosztowne arrasy. Zygmunt August przywiązywał do nich szczególną wagę: jego okazała kolekcja tkanin dekoracyjnych zdobiła wnętrza podczas uroczystości weselnych, świąt państwowych oraz przyjęć dostojnych gości. Pałac wypełniały także meble i inne cenne działa sztuki.
Pierwsza opera na Litwie
W latach 30. i 40. XVII wieku, za panowania Władysława Wazy, w Dolnym Zamku występowała zawodowa królewska trupa teatralna, która towarzyszyła władcy podczas jego pobytów w Wilnie. Wystawiano tu włoskie komedie, opery i balety o tematyce mitologicznej i religijnej. W 1636 roku odbyło się w pałacu przedstawienie opery It ratto di Helena (Porwanie Heleny) z muzyką przypisywaną Marcowi Scacchiemu i librettem Virgillia Puccitellego. Było to pierwsze przedstawienie operowe na Litwie, wcześniejsze niż pierwsze inscenizacje oper we Francji i w Anglii.
Zniszczenie i rozbiórka
W 1655 roku, w czasie wojny polsko-rosyjskiej, która zbiegła się z potopem szwedzkim, Wilno zajęły wojska Aleksego I Michajlowicza (ros. Алексей Михайлович), pałac został splądrowany i zniszczony. Pałac został wówczas splądrowany i zniszczony, a pożary trawiły stolicę miasto przez 17 dni.
Po III rozbiorze Rzeczypospolitej w 1795 roku Wilno znalazło się w granicach Imperium Rosyjskiego. Władze carskie, dążąc do zatarcia śladów dawnej państwowości, w latach 1799-1801 rozebrały zrujnowany pałac. W XIX wieku zatarto ostatnie ślady dawnej rezydencji, a w jego miejscu urządzono park.
Decyzja o odbudowie
W 2001 roku Sejm Republiki Litewskiej podjął decyzję o odbudowie Pałacu Wielkich Książąt Litewskich, który był częścią Zamku Dolnego. Odbudowany pałac miał przybliżać historię i dziedzictwo kulturowe państwa, prowadzić działalność edukacyjną oraz pełnić funkcje reprezentacyjne.
Gorącym zwolennikiem tego przedsięwzięcia był Algirdas Brazauskas, prezydent (1993–1998), a następnie premier Litwy (2001-2006), zmarły w 2010 roku. Wyrażał on nadzieję, że pałac pomoże pogłębić wiedzę o kulturze Litwy i umocni postawy patriotyczne wśród Litwinów.
Od wykopalisk do otwarcia
Niestety nie zachowały się oryginalne plany ani dokładne przedstawienia budynku sprzed rozbiórki na przełomie XVIII i XIX wieku. Przy odtwrzaniu bryły pałacu wykorzystano rysunki Franciszka Smuglewicza, który w latach 80. XVIII wieku uwiecznił ruiny Zamku Dolnego.
Badania archeologiczne na terenie dawnej rezydencji rozpoczęto w 1987 roku i prowadzono nieprzetwalnie przez 13 lat. Odslonięto wówczas znaczną część fundamentów, sklepienia piwnic, brukowany dziedziniec oraz fragmenty pieców i posadzek. Archeolodzy wydobyli też około 3 tysięcy zabytków.
Uroczyste, symboliczne otwarcie pałacu odbyło się 6 lipca 2009 roku, podczas obchodów tysiąclecia pierwszej wzmianki o nazwie Litwy w Rocznikach kwedlinburskich. Wzięło w nm udział 15 głów państw oraz 4 koronowanych gości.
Zwiedzającycm udostępniono pałac 6 lipca 2013 roku.
Pałac dziś
Dzięki współpracy z firmą Google powstał wirtualny spacer po muzeum. Można w nim obejrzeć dwie wystawy stałe, prezentujące odtworzone wnętrza pałacu w stylu późnego gotyku, renesansu i wczesnego baroku, a także Skarbiec. –
W nowych murach pałacu czuć powiew kilku stuleci burzliwej historii państwa. Odbudowano go bowiem tak, że w piwnicach zachowały się autentyczne relikty dawnej rezydencji, a parter i piętra są współczesną rekonstrukcją.
Można tu obejrzeć m. in. piece z herbami rodowymi, drewniane stropy, żyrandole oraz jedną z największych na świecie kolekcji historycznych kafli piecowych. Podczas zwiedzania łatwo dostrzec, jak zmiały się style, a w 60 salach i komnatach o łącznej powierzchni 13,5 tys. km2 zgromadzono wiele cennych zabytków.
Odbudowa pałacu była najdroższym przedsięwzięciem kulturalnym współczesnej Litwy i wywołała wiele konfrontacji. W 2011 roku jej koszty sięgały ok. 367 mln litów (ok. 106 mlm euro).
Pamiątkowa moneta
Z okazji tysiąclecia pierwszej wzmianki o nazwie Litwy Bank Litwy wyeminował złotą monetę kolekcjonerską “Pałac Władców” o nominale 500 litów. Moneta waży 31,1 g, została wybita stemplem lustrzanym w nakładzie 1000 egzemplarzy.
Informacje praktyczne
Polecamy: Muzeum Pałac Wielkich Książąt Litewskich
Dzielnica: Stare Miasto
Adres: Katedros a. 4
Godziny otwarcia muzeum:
wtorek–piątek: 11.00–18.00; sobota, niedziela oraz dni poprzedzające święta państwowe 11.00–16.00. Muzeum jest nieczynne w poniedziałki i w święta państwowe. Ostatnie wejście i sprzedaż biletów: godzinę przed zamknięciem ekspozycji.
Ceny biletów: dorośli – 4-8€; uczniowie, studenci, emeryci: zniżka 50% Bilet rodzinny: 1 osoba dorosła z 1–3 dzieci – 10€; 2 osoby dorosłe z i 1–3 dzieci – 17€;
Ostatnie wejście na 1h przed zamknięciem ekspozycji
WSTĘP WOLNY przysługuje: dzieciom do 7. roku życia, wychowankom domów dziecka, osobom z niepełnosprawnościami, pracownikom muzeów litewskich, członkom Międzynarodowej Rady Muzeów (ICOM) oraz nauczycielom będącym opiekunami grup liczących ponad 10 osób.
Przewodnik w języku obcym: 25€
Wstęp do muzeum: ekskursijos@valdovurumai.lt; tel.: (+370 5) 262 0007
Strona internetowa: valdovurumai.lt/en
Facebook: valdovurumai
Ostatnia aktualizacja 17 września 2026
