Góra Zamkowa nie jest dziełem ludzi, ale ludzie sporo przy niej zamieszali. Jej rdzeń to morena, czyli gliny i piaski naniesione przez lodowce, które po ustąpieniu lodu rzeźbiły wody roztopowe i rzeki. Archeolodzy znajdują tu ślady życia od początku naszej ery, a w 1323 roku, gdy Wilno po raz pierwszy zapisało się w listach Giedymina, stały tu już zamek i rosnąca u jego stóp osada. Dlatego Góra Zamkowa jest dziś najstarszym punktem miasta, wokół którego wyrosło Wilno.
Podróżnik, rycerz i dyplomata Gilbert de Lannoy, który odwiedził Wilno zimą na przełomie 1413 i 1414 roku, tak zapamiętał stolicę Witolda:
„Przybyłem do panującego miasta Litwy, zwanego Wilno, w którem jest zamek położony bardzo wysoko na piaszczystej górze, otoczony kamieniem, ziemią i murem; wewnątrz jest całkiem zbudowany z drzewa.”
Drewnianą warownię, którą w 1414 roku widział flamandzki podróżnik, strawił pożar w 1419 roku. W jej miejscu z inicjatywy Witolda Wielkiego wzniesiono zamek murowany; prace ukończono w 1422 roku. Zachowane źródła ikonograficzne nie pozwalają w pełni odtworzyć wyglądu twierdzy, dają jednak pewne wyobrażenie o jej zabudowie: znajdowały się tam pałac wielkoksiążęcy, kościółek św. Marcina (ufundowany jako kaplica jeszcze przez Jagiełłę pod koniec XIV wieku), trzy wieże oraz brama wjazdowa.
Po zakończeniu wojen z zakonem krzyżackim szybko tracił znaczenie militarne. W XV wieku i na początku XVI mieściła się w nim zbrojownia. Na początku XVII wieku zamek wykorzystywano jako więzienie dla szlachty, w którym odbywano tzw. karę wieży, przewidzianą m.in w III Statut litwskim (1588). Ju w 1622 roku zakazano jednak przetrzymywania tam więźniów z powodu złego stanu budowli.
Upadek warowni rozpocząl się już w XV wieku: życie polityczne i dworskie coraz wyraźniej przeniosło się do Zamku Dolnego.
Jako warownia Zamek Górny po raz ostatni odegrał istotną rolę militarną w połowie XVII wieku. W 1655 roku Wilno zajęły wojska moskiewskie, a w latach 1660-1661 zamek, broniony przez carski garnizon, został po długim oblężeniu odbity przez wojska litewskie i polskie. Po wojnie warownia popadła w coraz większą ruinę.
W całości przetrwała do dziś jedynie zachodnia wieża, wzniesiona za panowania Witolda Wielkiego, znana jako Wieża Giedymina. Jej nazwa upamiętnia legendarnego założyciela Wilna, choć sama budowla powstała około osiemdziesięciu lat po jego śmierci.
Carska forteca i telegraf optyczny
Po powstaniu listopadowym Rosjanie nie traktowali Góry Giedymina jak pomnika przeszłości, tylko jak punkt strategiczny. Dla władz carskich, które rządziły wówczas w gubernialnym Wilnie, było to przede wszystkim dobre miejsce na twierdzę. Ruiny Zamku Górnego, które wcześniej próbowano tylko zabezpieczyć (w latach 1816-1817 architekt Jan Poussier konserwował mury i umacniał stoki), w 1831 roku zamieniono w fortyfikację. Plany i korespondencję z tej budowy przechowują archiwa wojskowe w Moskwie, a historycy dopiero zaczynają je dokładnie badać.
Wzgórze zaczęło się zmieniać. W latach 20. XIX wieku zniknęla południowa baszta zamku. Na dwóch zachowanych kondygnacjach baszty zachodniej, czyli dzisiejszej Wieży Giedymina, w latach 1837-1838 wyrosła drewniana, dwupiętrowa nadbudówka. Urządzono w niej stację telegrafu optycznego, która działała do 1854 roku. Gotycka wieża dostała więc na głowę coś w rodzaju drewnianej czapki, a na zamkowym dziedzińcu stanął jeszcze dom telegrafisty. Samą nadbudówkę zdjęto dopiero w 1930 roku, kiedy wieża odzyskała swoją trzecią kondygnację.
Miejsce pochówku powstańców styczniowych
Teren twierdzy był wówczas zamknięty dla ludności cywilnej, a właśnie to czyniło go idealnym miejscem do ukrycia tego, czego władza nie chciała pokazać. Po powstaniu styczniowym (1863-1864), skazańców wieszano lub rozstrzeliwano na Placu Łukiskim. Ich ciała grzebano tam tylko tymczasowo, by potem potajemnie przenieść na zbocza Góry Giedymina i złożyć w ściśle strzeżonym miejscu, tak aby nikt nie mógł zapalić świeczki na ich grobach.
Przez ponad półtora wieku nikt o tym nie wiedział. W styczniu 2017 roku, w czasie prac związanych z likwidacją usuwiska, odkryto na zboczu ludzkie szczątki. Archeolodzy wkroczyli natychmiast. Pod ziemią znajdowały się groby bez trumien, posypane wapnem. Przy jednym ze zmarłych znaleziono srebrny medalik z Matką Boską Ostrobramską. W 2017 roku wydobyto szczątki 17 osób, a następnym etapie prac jeszcze trzech. Wśród nich byli przywódcy powstania: Zygmunt Sierakowski i Konstanty Kalinowski.
Uroczysty pochówek odbył się 19 listopada 2019 roku. Dwudziestu powstańców spoczęło w centralnej kaplicy na Starej Rossie, a ceremonię uświetnili prezydenci Polski i Litwy.
Muzeum Zamku Górnego
Od 1960 roku w wieży otwarto muzeum z platformą widokową. Dziś Wieża Giedymina to filia Litewskiego Muzeum Narodowego i jedno z jego najchętniej odwiedzanych miejsc. Ekspozycja opowiada o dziejach Wilna i jego zamków, a z najwyższego piętra roztacza się widok na całe miasto.
To także miejsce pamięci o wolności. 7 października 1988 roku, po prawie pół wieku okupacji, ponownie zawisła tu publicznie litewska trójbarwna flaga. A 23 sierpnia 1989 roku, w 50. rocznicę paktu Ribbentrop-Mołotow, od stóp wzgórza symbolicznie ruszył Szlak Bałtycki: około dwóch milionów ludzi, trzymając się za ręce, utworzyło żywy łańcuch długości ponad 600 km, który połączył Wilno, Rygę i Tallin.
Taras widokowy. Najpiękniejszy widok na Wilno
Wzgórze samo w sobie jest świetnym punktem widokowym. Z tarasu na jego szczycie, do którego można dojść schodami lub wjechać funikularem, rozciąga się panorama miasta, doliny Wilii i dachów Wilna, i to bez wchodzenia do wieży. To tu stoi też memoriał z 2023 roku wskazujący miejsca, w których znaleziono straconych powstańców styczniowych.
Kto chce wspiąć się wyżej, może kupić bilet i wejść do wieży. Na jej szczycie czeka kolejny taras widokowy, a w środku ekspozycje Litewskiego Muzeum Narodowego. Wieża należy do jego najczęściej odwiedzanych filii.
Na wzgórze można wejść bezpłatnie w ciągu dnia (bramy zamyjaką na noc, od 23:00 do 7:00): pieszo szlakiem szlakiem od strony Wilenki albo wjechać kolejką z dziedzińca Starego Arsenału (2 euro w jedną stronę, 3 euro tam i z powrotem). Kolejka jest czynny w godz. 10:00 do 18:00.
Ostatnia aktualizacja tekstu: pażdziernik 2026
Dzielnica: Stare Miasto
Adres: Arsenalo g. 5
Godziny otwarcia: od 10:00-20:00 (pon.-niedz.);
Ceny biletów: 8€; bilety ulgowe (dla uczniów, studentów, emerytów) – 4€
Strona internetowa: lnm.lt
Kolejka jest czynny w godz. 10:00 do 18:00, jest płatna.
