Na przedmieściu Antokol , niespełna dwa kilometry od wileńskiego Starego Miasta, stoi kościół św. Piotra i Pawła (lit. Šv. Petro ir Pauliaus bažnyčia) – budowla, która z zewnątrz nie zdradza swoich skarbów. Wnętrze świątyni to jeden z najbogatszych przykładów dekoracji stiukowej w całej Europie Środkowo-Wschodniej. Ściany, sklepienia i kopułę pokrywa – według różnych szacunków – od kilkuset do nawet dwóch tysięcy figur i elementów ornamentalnych, prawdziwy biały teatr postaci biblijnych i alegorycznych.
Kościół w obecnym kształcie zawdzięczamy Michałowi Kazimierzowi Pacowi, hetmanowi wielkiemu litewskiemu i jednemu z najpotężniejszych magnatów drugiej połowy XVII wieku. Pac wzniósł go jako wotum dziękczynne – według jednej wersji za ocalenie życia, według innej za oswobodzenie Wilna spod moskiewskiej okupacji w 1661 roku. Kamień węgielny położono w 1668 roku.
Stare podanie głosi, że pewnego razu hetman Pac, wyszedłszy ze swego pałacu, wstąpił do prawie zrujnowanego kościółka. Wśród sterty gruzów ujrzał krucyfiks z figurą Chrystusa, którego ręce i nogi były połamane, a twarz miała smutny wyraz. Widok ten zrobił na hetmanie ogromne wrażenie. Podniósł z ziemi krucyfiks i zabrał go do swego pałacu. Cztery razy śnił mu się Jezus ze zrujnowanego kościoła, który obiecywał, że za okazaną Mu litość Bóg pomoże stłumić bunt wojska litewskiego. Pod wpływem tych snów Pac rozpoczął budowę kościoła.
Kościół na Antokolu, oddalony od ówczesnego miasta, otoczono ze względów bezpieczeństwa murem. Miał zaćmić wszystkie dotychczasowe fundacje wielmożów litewskich i zachwycić wiernych. Drewnianą makietę przyszłego kościoła przywiózł z Krakowa do Wilna architekt Jan Zaor, a po jego śmierci w 1672 roku prace kontynuował sprowadzony z Włoch Giovanni Battista Frediani.
Aby zrozumieć okoliczności powstania świątyni, trzeba cofnąć się do roku 1625, kiedy na przedmieście Wilna przybył zakon kanoników laterańskich, sprowadzony z krakowskiego Kazimierza na zaproszenie biskupa wileńskiego Eustachego Wołłowicza. Kanonicy laterańscy kierowali się regułą św. Augustyna – filozofa, teologa, świętego Kościoła katolickiego, czczonego również, choć w sposób bardziej złożony, w tradycji wschodniej. W 1639 roku otrzymali dom, ogród, a także zarząd parafią ze wszystkimi własnościami. W latach 1668-1696 zbudowali na Antokolu klasztor kanoników laterańskich, przy którym powstał kościół św. Piotra i Pawła, konsekrowany w 1701 roku.
Parafii antokolskiej nadano imiona patronów Piotra i Pawła. Nic więc dziwnego, że na fasadzie kościoła widnieją figury św. Augustyna i bł. Stanisława Kazimierczyka – wykonane, w odróżnieniu od reszty wystroju, nie w stiuku, lecz w unikatowej na tę część Europy technice ceramiki porowatej (terakoty), najprawdopodobniej przez Jędrzeja Nowotnego w 1673 roku. Fundator kościoła chciał, aby każdy, kto przekracza próg świątyni, zastanowił się nad sensem własnego życia.
O unikatowości tej świątyni decyduje wystrój jej wnętrza – dzieło włoskich i miejscowych mistrzów. Stiuki figuralne wykonał Giovanni Pietro Perti, zaś ich ornamentalną oprawę – Giovanni Maria Galli. Gra światła i cienia sprawia, że dekoracja żyje i jest niejako w ruchu. Nazywana potocznie “wileńskim cackiem”, świątynia mimo bogactwa wystroju jest dziełem dyskretnym i stonowanym.
Uwagę przykuwa rokokowa ambona w kształcie łodzi Piotrowej, wykonana na początku XIX wieku według projektu sprowadzonych z Mediolanu architektów, oraz wiszący pod kopułą żyrandol w kształcie łodzi żaglowej – według tradycji pamiątka zatonięcia pierwotnego ołtarza głównego, zamówionego przez hetmana Paca we Włoszech. Dziwi natomiast skromny ołtarz główny, a w zasadzie jego brak – jego miejsce zajmuje, zakupiony w 1805 roku. Obraz Franciszka Smuglewicza “Pożegnanie świętych Piotra i Pawła”, a przed nim ustawiono cztery figury proroków – Daniela, Jeremiasza, Izajasza i Eliasza – dłuta profesora Uniwersytetu Wileńskiego Kazimierza Jelskiego).
Niegdyś mieszczący się tutaj ołtarz z drewna dębowego został sprzedany i trafił do innej świątyni w Boćkach na Podlasiu. W prezbiterium kościoła umieszczono popiersie Michała Kazimierza Paca jako triumfatora, z wieńcem laurowym na głowie – nawiązujące do jego zwycięstw nad Moskwą.
Kościół św. Piotra i Pawła w Wilnie jest trójnawową bazyliką z transeptem. Nawy boczne zajmuje ciąg kaplic. Po lewej stronie – kaplice Królowych, św. Augustyna, a po prawej – kaplice Rycerzy Męczenników oraz św. Urszuli. Niezwykłą pamiątką jest wielki bęben litewski (litaur), przywieziony przez hetmana Paca spod Chocima po zwycięskiej bitwie z 1673 roku.
Zgodnie z testamentem, Michał Kazimierz Pac został pochowany pod progiem (schodami wejściowymi) kościoła, o czym mówi płyta nagrobna z łacińskim napisem „Hic iacet peccator” (Tu leży grzesznik).
W czasach sowieckich, gdy prawdziwa katedra była zamknięta i zamieniona na galerię sztuki, kościół św. Piotra i Pawła na Antokolu faktycznie pełnił funkcję głównej, zastępczej świątyni katolickiej stolicy Litwy. W latach 1953-1989 w ołtarzu głównym stał sarkofag z relikwiami św. Kazimierza, zanim powróciły one do odrestaurowanej katedry.
Przepiękna, tzw. “biała” barokowa świątynia św. Piotra i Pawła to nie tylko jednen z głównych akcentów Wilna, lecz przede wszystkim żywy, wciąż grający barokowy teatr – wart tego, by odwiedzić go choćby raz w życiu.
Dzielnica: Antokol
Kościół: rzymskokatolicki
Wyznanie: katolickie
Styl: Barokowy
Data budowy: 1675 r.
Fundator: Michał Kazimierz Pac
Architekt: Jan Zaor, Giovanni Battista Frediani
Wnętrze: Pietro Peretti, Giovanni Galli, Michelangelo Palloni
Język liturgii: litewski, polski
Kościół otwarty: 6.00 – 18.30; dyżury księży: 6.30 – 9.00 i 15.00 – 18.30
Msze św. dni powszednie: 7.00 w jęz. lit., 97.30 w jęz. lit., 17.00 w jęz. pol., 18.00 w jęz. lit.
Msze święte w sobotę: 9.00 w jęz. lit., 17.00 w jęz. pol.,18:00 w jęz. lit.
Msze św. w niedzielę: 7.30 w jęz. lit., 8.30 w jęz. pol. (młodzieżowa), 10.00 w jęz. lit. (młodzieżowa), 11.30 w jęz. lit., 13.00 w jęz. pol., 18.00 w jęz. lit.
Informacja dodatkowa: Zwiedzanie kościoła podczas liturgii jest niemożliwe.
