Kaplica opiekuna Litwy św. Kazimierza (Królewska) jest jednym z najcenniejszych wnętrz katedry. Jej budowę z fundacji królewskiej rozpoczęto w 1623 roku według projektu Mattea Castellego. Gdy architekt zmarł w trakcie prac, realizację przejął Constantino Tencalla, który doprowadził dzieło do końca w 1636 roku.
Kaplicę ufundowali kolejno przez Zygmunt III Waza i Władysław IV, nawiązując świadomie do kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu – perły polskiego renesansu sprzed stu lat. Wileńska kaplica, choć wzorowana na wawelskim pierwowzorze, jest znacznie większa i reprezentuje estetykę wczesnego baroku.W okresie funkcjonowania Zamku Dolnego kaplica była z nim bezpośrednio połączona. Tomas Venclova nazywa ją „jednym z najcenniejszych klejnotów Wilna” oraz „arcydziełem dojrzałego baroku, niemającym sobie równych w tej części Europy”.
Kaplica stanowi dynastyczne mauzoleum łączące tradycję jagiellońską z wazowską. Poświęcona jest świętemu Kazimierzowi – królewiczowi kanonizowanemu w 1602 roku, głównemu patronowi Litwy i Wielkiego Księstwa.
Barokowa kaplica wzniesiona na planie kwadratu i zwieńczonego kopułą. Do jej budowy sprowadzono piaskowiec ze Szwecji i marmur z Karpat. Wnętrze wyłożono trójbarwnym – czarnym, białym i różowym – marmurem, a ściany pokryto stiukowymi płaskorzeźbami i freskami pędzla Michelangela Palloniego.
Pierwotnie w kaplicy stały trzy ołtarze, a w ośmiu niszach ściennych drewniane figury władców. Gdy w 1655 roku wojska moskiewskie zagroziły Wilnu, najcenniejsze przedmioty zdążono ewakuować do Królewca i w głąb Korony, a relikwiarz św. Kazimierza ukryto w pałacu książąt Sapiehów w Różanie na terenie dzisiejszej Białorusi. Srebrny ołtarz kaplicy padł jednak łupem najeźdźców.
W 1691 roku z fundacji króla Jana III Sobieskiego i prywatnych darczyńców zamówiono u złotników augsburskich nowy srebrny relikwiarz, w którym złożono szczątki patrona Litwy, pochowanego w wilenńskiej katedrze. Trumienkę wspierają figury aniołów, a jej narożniki zdobią cztery orły. Pod relikwiarzem umieszczono słynny XVI-wieczny obraz przedstawiający św. Kazimierza z trzema rękami. Według legendy malarz wielokrotnie próbował zamalować dłoń, lecz za każdym razem wyłaniała się na nowo spod farby – uznano to za cud i obraz zostawiono w tej postaci.
Wnętrze kaplicy jest nasycone symboliką. Ośmioboczna forma bębna kopuły nawiązuje do symboliki odrodzenia i nowego życia. Fryzy szarego piaskowca zdobią kobiece głowy z koszami owoców oraz orły z herbem Wazów na piersiach. Nad pilastrami biegną ornamenty roślinne przeplatane główkami aniołków. Dekoracja wyrażnie dzieli przestrzeń kaplicy na sferę ziemską i niebiańską: dolne partie zdobi piaskowiec w tonacji szarości, a wyższe — fryzy z czerwonego i białego marmuru, symbolizujące rzeczywistość sakralną.
Ołtarz główny, wymodelowany w stiuku przez Giovanniego Pietra Pertiego, stanowi centralny punkt kaplicy. Ściany zdobią freski Michelangela Palloniego (na ścianie wschodniej scena “Otwarcie trumny św. Kazimierza”). Uwagę zwraca również pozłacana ambona w kształcie kielicha unoszonego przez ukoronowanego orła z rozpostartymi skrzydłami.
Od strony północnej kaplicy znajdują się organy, obecny instrument, pochodzący z poczdamskiej pracowni Alexander Schuke, zainstalowano w 1965 roku. Kaplica była wielokrotnie odnawiana. Podczas prac konserwatorskich w 1931 roku odkryto pod nią urny z sercem i wnętrznościami króla Władysława IV Wazy — zgodnie z ówczesnym zwyczajem chowano je oddzielnie od ciała monarchy. W 1950 roku władze sowieckie zamknęły katedrę i przekształciły ją najpierw w magazyn, a następnie w galerię obrazów. Srebrny relikwiarz z szczątkami św. Kazimierza przeniesiono wówczas do kościoła św. Piotra i Pawła na Antokolu, skąd powrócił do kaplicy dopiero 4 marca 1989 roku — w przededniu odzyskania przez Litwę niepodległości.
Dzięki wspólnemu wysiłkowi kolejnych fundatorów kaplica uzyskała po zniszczeniach wojennych blask, który zachwyca do dziś. Nadal pełni funkcję sakralną — odbywają się w niej adoracje Najświętszego Sakramentu. Jej wyjątkowy charakter oddał wileński malarz F. Ruszczyc, pisząc w swoim dzienniku: ”Kaplica królewska. Sanktuarium. Wielkie milczenie i wielka wymowa.”
Dzielnica: Stare Miasto
Adres: Katedros a. 1
Godziny otwarcia: od 7:00 do 18:45 (7 dni w tygodniu)
Wejścia: główne wejście do Katedry Wileńskiej lub boczne od strony Placu Katedralnego
Dodatkowa informacja: kiosk z upominkami przy wejściu od strony Placu Katedralnego
Strona internetowa: katedra.lt
