Aušros Vartų g. 7A (dawna ul. Ostrobramska), Wilno
Cela Konrada jest jednym z najbardziej znanych polskich miejsc pamięci w Wilnie i zarazem najbardziej kłopotliwym. Cela, którą dziś się zwiedza, nie jest tą, w której siedział Adam Mickiewicz. Autentyczne pomieszczenie zniknęło podczas przebudowy dawnego klasztoru bazylianów w latach 60. XIX wieku. To co dziś nosi tę nazwę, jest rekonstrukcją wzniesioną w innym miejscu niż oryginał. Cela Konrada nie jest zabytkiem, lecz pomnikiem wystawionym literaturze.
Śledztwo filomatów i filaretów, 1823-1824
Miejsce przypomina o prześladowaniach młodzieży wileńskiej podczas śledztwa filaretów i filomatów w latach 1823-1824. Procesu w sensie prawnym nie było: działała komisja śledcza senatora Mikołaja Nowosilcewa – bez sędziów, prokurora i obrońców. Aresztowanych nie mieściło żadne więzienie miejskie, więc na areszty zamieniono osiem wileńskich klasztorów. Najgłośniejszym z nich stał się klasztor bazylianów – unicki zespół Trójcy Świętej, którego część wladze carskie odebrały zakonnikom w 1823 roku.
Poeta spędził w klasztornym więzieniu niecałe sześć miesięcy – od 23 października 1823 do 21 kwietnia 1824 roku starego stylu. Siedzieli tu również Tomasz Zan, Ignacy Domeyko i Jan Sobolewski. Mickiewicz wyszedł za poręczeniem swojego dawnego profesora, Joachima Lelewela – tego samego, którego kilka miesięcy później usunięto z uniwersytetu.
Jak tu naprawdę było
O warunkach wiemy z pierwszej ręki, choć obraz jest niejednoznaczny. Dniem prowadzono więźniów przed komisję pod strażą dwóch uzbrojonych żołnierzy: nocą klasztor ożywał. Domeyko wspominał, że północ była dla nich wschodem słońca – zbierali się w celi Adama i przegadywali aż do świtu, a Freyend parzył herbatę i rozśmieszał towarzystwo. Zimno doskwierało, piec bardziej dymił, niż grzał, ale wileńskie kobiety zorganizowały komitet nad uwięzionymi i przynosiły jedzenie. Łagodniejszy reżim dotyczył jednak wąskiego kręgu; szeregowych studentów i gimnazjalistów ze Żmudzi wcielano do armii i wywożono w głąb Rosji.
Cela literacka
„Dziady” nie są kroniką tej celi. Mickiewicz napisał je wiosną 1832 roku w Dreźnie – osiem lat po wyjściu na wolność – pod wrażeniem klęski powstania listopadowego; wydał w Paryżu jako IV tom „Poezji„. Akcję rozpoczął 1 listopada 1823 roku, kilka dni przed swoim aresztowaniem, żeby przypadła na noc Dziadów. Data jest symboliczna, nie kalendarzowa.
W tej celi Mickiewicz umieścił najsłynniejsze sceny dramatu: Wielką Improwizację i następujący po niej egzorcyzm, w którym ksiądz Piotr wyrywa Konrada spod władzy złego ducha – bunt i jego uleczenie, jedno tuż obok drugiego. Cierpienia poeta nie zmyślił – przeniósł na siebie i swoją celę doświadczenia tych, którzy zapłacili najwięcej. Cela Konrada wyrosła więc z rzeczywistego miejsca, ale jako pojęcie należy do literatury.
Świątynia romantyzmu: 1928-1939
W 1929 roku pomieszczenia na piętrze klasztoru przekazano wileńskiemu oddziałowi Związku Zawodowego Literatów Polskich. Siedzibę poświęcono 9 października: urządzono w niej wystawę pamiątek mickiewiczowskich i filomackich, biblioteczkę oraz salę na większe wieczory.
Środy Literackie zainicjował w 1927 roku slawista Marian Zdziechowski. Od 1929 roku odbywały się w Celi Konrada, u Związku Literatów. Bywali tu Konstanty Ildefons Gałczyński, Jan Parandowski, Witold Hulewicz. Podczas jednej ze Śród debiutowali “Żagary”, podczas innej wieczór autorski miał student prawa Czesław Miłosz.
Tradycja “Śród Literackich” została odnowiona dopiero w 1992 roku. W pierwszym spotkaniu po wznowieniu uczestniczył Czesław Miłosz, który właśnie w tym miejscu odebrał też honorowe obywatelstwo Republiki Litewskiej.
Po wojnie i dziś
W czasach sowieckich klasztor zajmował Instytut Inżynierów Budownictwa, a samą celę zaadaptowano na bibliotekę.
Po odzyskaniu niepodległości zespół przekazano kurii wileńskiej. W 2003 roku część klasztoru odzyskał greckokatolicki Zakon Bazylianów; w pozostałych pomieszczeniach, wraz z przedwojenną Celą Konrada, urządzono hotel.
Obecne muzeum otwarto w 2009 roku. Ekspozycję opracowała Jolanta Pol z Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie.
Dzielnica: Stare Miasto
Adres: Aušros Vartų g. 7A
Bibliografia:
- Ignacy Domeyko, Filareci i Filomaci (Poznań 1872) — wspomnienia spisane po latach na emigracji w Chile.
- Piotr Chmielowski, Adam Mickiewicz. Zarys biograficzno-literacki (Warszawa–Kraków 1886).
- Joachim Lelewel, Nowosilcow w Wilnie w roku szkolnym 1823/24. Broszura wydana anonimowo — pierwsze ujawnienie utajnionego śledztwa, przez człowieka, który sam za nie zapłacił katedrą.
- Archiwum Filomatów, wyd. Polska Akademia Umiejętności, Kraków 1913–1934. Korespondencja i dokumenty Towarzystwa, przechowywane przez trzy pokolenia rodziny Pietraszkiewiczów.
