Antokol (lit. Antakalnis) to jedna z najstarszych dzielnic Wilna. Narodził się w XV wieku jako coś w rodzaju wielkoksiążęcej „daczy” – choć jeszcze wtedy nikt tego słowa nie znał. Rozciągnięty między wzgórzami Sapieżynek a brzegiem Wilii, obejmował tereny, które dziś kojarzymy z Parkiem Górnym (lit. Kalnų parkas), dworem Słuszków, pałacem Paców czy majątkami Sapiehów. Krajobraz – wzgórza, las, woda – działał na ówczesną elitę tak samo, jak dziś działa widok na jezioro potencjalnego kupca domlu letniskowego: nieodparcie.
Jagiellonowie połknęli haczyk pierwsi. To oni założyli tutaj myśliwski dworek Wierszupie – miejsce, gdzie moża było zapomnieć na chwilę, że jest się władcą połowy Europy Środkowej, i po prostu polować. Później Wazowie chętnie tu wracali.
Antokol – przedmieście dla bogatych
Formalnie Antokol od średniowiecza pozostawał własnością wielkich książąt litewskich, jednak już w XV i XVI wieku zaczęto go stopniowo rozdawać – możnym rodom, Kościołowi, kanonikom wileńskim. Nikt się długo nie zastanawiał: skoro sami władcy uznali to miejsce za godne wypoczynku, arystokracja bez wahania poszła w ich ślady, wznosząc tu własne podmiejskie rezydencje.
Także litewscy możnowładcy i wileńscy kanonicy budowali w tym czasie swoje dworki, dostrzegając wyjątkowy charakter okolicy. (por. A.S. Czyż „Pałace Wilna XVII-XVIII wieku„, Warszawa 2021, s.45).
Z czasem Antokol zasłynął z licznych dworów i wspaniałych pałaców – lecz był to świat zamknięty, dostępny wyłącznie dla wybranych.
W książce Jerzego Surwiły “Pamiętam Antokol. Przechadzki po Wilnie” czytamy:
”… Antokol otrzymał nazwę “Quies heroum”- miejsce spoczynku bohaterów. Położony na wschodniej stronie Wilna, był znany niegdyś z dworków szlacheckich, pałaców magnackich, kościołów oraz klasztorów, fundowanych przez rywalizujących ze sobą Sapiehów i Paców […] Budowano tu domy letniskowe, wille.”
Antokol – trakt, którym maszerowała historia
Dzielnica nie utraciła swojego znaczenia również w czasach współczesnych – pozostaje jedną z najbardziej prestiżowych i atrakcyjnych części Wilna. Od dawna przebiegał tędy ważny trakt zamiejski, prowadzący ku Święcianom, Brasławiu i Dyneburgowi. Tą drogą wielokrotnie ciągnęły wojska – zarówno broniące granic, jak i wyruszające na wyprawy wojenne w głąb ziem ziem sąsiednich państw. Tędy przemieszczały się też armie najeźdźców: między innymi oddziały kozackie Iwana Zołotarenki w połowie XVII wieku oraz wojska napoleońskie w 1812 roku.
Antokol – ślady baroku i szlacheckiej świetności
W XVIII wieku wytyczono najstarszą z zachowanych do dziś ulic dzielnicy – ulicę Antokolską (lit. Antakalnio g.). Sercem Antokola pozostają dwie barokowe świątynie: kościół św. Piotra i Pawła oraz kościół Pana Jezusa Zbawiciela. Nad brzegiem Wilii (lit. Neris) zachowały się także reprezentacyjne rezydencje: Pałac Vileišisów (lit. Vileišių rūmai), w którym dziś mieści się Instytut Literatury Litewskiej i Folkloru oraz Pałac Słuszków (lit. Sluškų rūmai), obecnie siedziba Litewskiej Akademii Muzyki i Teatru.
Dzielnice Wilna:
1.Verkiai (pol. Werki); 2.Antakalnis (pol. Antokol); 3.Pašilaičiai (pol. Poszyłajcie); 4.Fabijoniškės (pol. Fabijoniszki); 5.Pilaitė (pol. Zameczek); 6.Justiniškės (pol. Justiniszki); 7.Viršuliškės (pol. Wierszuliszki); 8.Šeškinė (pol. Szeszkinia); 9.Šnipiškės (pol. Śnipiszki); 10.Žirmūnai (pol. Żyrmuny); 11.Karoliniškės (pol. Karolinki); 12.Žvėrynas (pol. Zwierzyniec); 13.Grigiškės (pol. Grzegorzewo); 14.Lazdynai (pol. Leszczyniaki); 15.Vilkpėdė (pol. Wilcza Łapa); 16.Naujamiestis (pol. Nowe Miasto); 17.Senamiestis (pol. Stare Miasto); 18.Naujoji Vilnia (pol. Nowa Wilejka); 19.Paneriai (pol. Ponary); 20.Naujininkai (pol. Nowy Świat); 21.Rasos (pol. Rossa).
Współczesne oblicze Antokola: Saulėtekis
Na terenie dzielnicy mieści się miasteczko studenckie Saulėtekis, gdzie studenci Uniwersytetu Wileńskiego oraz Wileńskiego Uniwersytetu Technicznego im. Giedymina (Vilnius Tech) mają do dyspozycji rozbudowaną infrastrukturę kulturalną, sportową, rekreacyjną i usługową, a także liczne akademiki. Działa tu również założony w 2003 roku park naukowo-technologiczny Dolina Świtu (lit. Saulėtekio slėnis) – dziś ważny ośrodek współpracy nauki z biznesem.
Zieleń i wody Antokola
Antokol wyróżnia się bogactwem przyrody. Najwyższe wzniesienie dzielnicy stanowią Wzgórza Sapieżyńskie (lit. Sapieginė), a aż 70% powierzchni dzielnicy zajmują lasy i parki, co czyni Antokol jednym z obszarów o najczystszym powietrzu w Wilnie. Władze samorządowe konsekwentnie dbają o ochronę i rozwój przestrzeni rekreacyjnych. Do najchętniej odwiedzanych przez mieszkańców stolicy miejsc wypoczynku należą leżące w północnej części jeziora — Antaviliai, Baldis, Tapelis i Juodis — a także rzeka Wilia (lit. Neris) wraz z miejskimi plażami.
Powierzchnia: 74 km2
Liczba mieszańców: 40 tys. (2001 r.)
Kontakt: Starostwo Ankotolskie
