6 stycznia Litwa żegna okres bożenarodzeniowy świętem Trzech Króli – dniem, w którym dawniej i dziś miasto i Litwa spotykają się na styku tradycji ludowej i chrześcijańskiej, choć każda epoka przeżywa je nieco inaczej.
Stare i nowe oblicze święta
Współczesna nazwa święta obchodzonego 6 stycznia – Trzech Króli – na Litwie upowszechniła się stosunkowo późno wraz z utrwaleniem tradycji chrześcijańskiej. Wcześniej dzień ten funkcjonował w kulturze ludowej pod innymi nazwami i miał znacznie szersze niż wyłącznie religijne. Był to ważny moment kalendarza dorocznego, związany z cyklem przyrody, obserwacją nieba oraz praktykami ochronnymi.
Najczęściej spotykaną dawną nazwą były Krikštai. Określenie to nie odnosiło się bezpośrednio do chrztu w sensie kościelnym, lecz do rytualnego „oznaczania” przestrzeni. W tym dniu znakowano domy, stodoły i inne zabudowania, rysując na drzwiach krzyżyki kredą, węglem lub sadzą. Wierzono, że takie znaki chronią domowników i dobytek przed złymi mocami, chorobami i nieszczęściem w nadchodzącym roku.
Z Krikštami wiąże się również druga nazwa – Atarašai. Pochodzi ona od czasownika oznaczającego „odganianie” ducha lub energii z domu na zakończenie okresu świątecznego. Symboliczne znakowanie trzech krzyżyków było rytuałem mającym na celu oznaczanie domu jako bezpiecznego miejsca oraz „wypędzenie” nieproszonych gości z Anapus – czyli wymiaru duchowego lub dusz przodków obecnych w czasie świąt. Sens tego zwyczaju był podobny: chodziło o symboliczne objęcie gospodarstwa ochroną poprzez znaki magiczno-religijne. Dopiero później, pod wpływem chrześcijaństwa, dawne krzyżyki zaczęto zastępować zapisem K+M+B, interpretowanym jako inicjały imion trzech mędrców lub jako skrót łacińskiej formuły błogosławieństwa domu.
Innym, bardzo starym określeniem była Dzień Gwiazd (Žvaigždžių diena). Nazwa ta podkreślała kosmiczny i astronomiczny wymiar święta. Początek stycznia był momentem uważnych obserwacji nieba – zauważano powolne wydłużanie się dnia po przesileniu zimowym oraz charakterystyczne układy gwiazd. Szczególne znaczenie przypisywano trzem jasnym gwiazdom pasa Oriona, które w wyobrażeniach ludowych mogły dać początek późniejszemu motywowi „trzech królów”. Gwiazda była symbolem porządku kosmicznego, światła i odradzającej się siły słońca. W tradycjach dawnych ludów kultury bałtyckiej gwiazdy były traktowane jako znaczące elementy kalendarza i przekazu duchowego – zwłaszcza w okresie przesilenia zimowego i po jego zakończeniu.
Z dawnymi nazwami święta wiązały się także praktyki obrzędowe. W wielu regionach Litwy 6 stycznia kończył okres bożonarodzeniowy. Organizowano pochody przebierańców, odwiedzano domy z życzeniami pomyślności, zdrowia i urodzaju. Były to zwyczaje łączące elementy magii, teatru ludowego i wspólnotowego świętowania.
Chrześcijaństwo nie zlikwidowało tych tradycji, lecz stopniowo nadało im nową interpretację. Dawne Krikštai, Atarašai i Dzień Gwiazd zostały włączone w obchody Epifanii – Objawienia Pańskiego. W ten sposób święto Trzech Króli na Litwie stało się przykładem przenikania się starej kultury ludowej z nową symboliką religijną, zachowując w sobie ślady przedchrześcijańskiego myślenia o świecie, czasie i ochronie człowieka.
W tradycji pogańskiej było to święto powrotu słońca. Grecki wyraz epifania oznacza powrót światła, a według wierzeń dzień miał wydłużać się „o koguci krok”. W ten sposób 6 stycznia stanowił dla starożytnych Bałtów przejście od czasów ciemności do światła, od obecności duchu przodków do nowego cyklu życia, w którym światło dnia zaczynało dominować nad nocą.
Święto Objawienia Pańskiego
Chrześcijańska uroczystość objawienia się Boga człowiekowi (teofania) ma swoje korzenie w opowieści opisanej w Ewangelii Mateusza. Trzej Mędrcy ze Wschodu oddali hołd Chrystusowi (pokłon symbolizujący oddanie ludzkości przed Bogiem Wcielonym) w stajence i złożyli przyniesione dary. W liturgicznym kalendarzu chrześcijańskim obchodzimy to wydarzenie jako Święto Objawienia Pańskiego.
Praktyka Trzech Króli przyszła do Wilna wraz z jezuitami. W XVII wieku powszechnie obchodzono święto w szkolnych teatrzykach jako część kultury i praktyki karnawałowej.
W kulturze ludowej był to czas kolędowania, zabaw i wróżb dotyczących przyszłości. W wielu regionach organizowano barwne pochody z udziałem przebranych postaci, które niosły gwiazdę betlejemską i składały życzenia pomyślności. Od XVIII wieku upowszechnił się zwyczaj święcenia kredy, którą oznaczano drzwi na znak, że przyjęli Wcielonego Syna Bożego. Natomiast kadzidłem kadzono Dom Rodziny, który jest miejscem modlitwy.
Święto dziś
Tego dnia w wielu litewskich miastach odbywają się barwne orszaki, które podążają za gwiazdą do stajenki z nowonarodzonym Jezusem – symbolem nadziei. W Wilnie pochód wyrusza spod Ostrej Bramy, przechodzi ulicami Wielką i Zamkową, by dotrzeć na plac Katedralny. Mędrcy kroczący za gwiazdą uosabiają duchowe poszukiwanie prawdy i nadziei.
Orszak staje się metaforą drogi prowadzącej do Boga, który niczym gwiazda wskazuje człowiekowi drogę ku zbawieniu. Uczestnicy, zmieżając ku stajence na placu Katedralnym, dają wyraz swojej wierze i oddaniu, jednocząc się we wspólnym śpiewie kolęd i modlitwie. Jest to czas radosnego przeżywania objawienia się Bożego Syna całemu światu.
Orszak Trzech Króli to również moment, w którym wspólnota wychodzi na ulice, by razem świętować i przeżywać wiarę. Jest to czas przekazywania młodszym pokoleniom wartości kulturowych nierozerwalnie związanych z tradycjami bożonarodzeniowymi. Wędrując i śpiewając kolędy, uczestnicy doświadczają wyjątkowej atmosfery pełnej radości, wzruszeń i głębokich przeżyć.
Wśród pastuszków i aniołów szczególną uwagę przyciągają trzymetrowe postacie Mędrców ze Wschodu – Kacpra, Baltazara i Melchiora. Symboliczne wyruszenie w drogę, na wzór Mędrców, staje się wezwaniem do poszukiwania głębszego sensu życia oraz duchowego zbliżenia się do Boga.
Na drzwiach domów kredą zapisuje się pozdrowienie: Christus Mansionem Benedicat (łac. Chryste błogosław temu domowi). Tradycja święcenia drzwi wyraża zaproszenie do przyjęcia Bożego błogosławieństwa oraz przypomnienie o otwartości na dobro i miłość płynące z Objawienia.
Ta żywa praktyka niesie ze sobą przesłanie Nowego Początku. Po zakończeniu okresu świątecznego wierni mają szansę na duchowe odnowienie i refleksję nad tym, co w ich życiu jest najważniejsze.
