Historia nie oszczędzała Wilna
„Poznać Wilno, to znaczy – ukochać je na zawsze”
Józef Piłsudski
Życie u ujścia Wilenki do Wilii i na okolicznych wzgórzach toczyło się na długo przed tym, nim w 1323 r. pojawiła się pierwsza pisana wzmianka o Wilnie (listy Giedymina). Dawność tutejszego osadnictwa potwierdzają badania dendrochronologiczne, według których miasto istniało wcześniej, niż wskazują zapisy kronikarskie. Początki osadnictwa na Górze Zamkowej sięgają II tysiąclecia p.n.e.
Dwa grody: Miasto Dolne i Krzywy Gród
Przez pewien czas funkcjonowały tu równolegle dwa ośrodki osadnicze: gród na Górze Zamkowej, czyli późniejszy Zamek Górny wraz z podgrodziem, zwanym Miastem Dolnym, oraz Krzywy Gród na terenie dzisiejszego Parku Górnego. To właśnie tutaj mieściło się centrum państwa litewskiego.
Chrzest i lokacja – zwrot ku Staremu Miastu
Chrzest Litwy w 1387 r. i lokacja Wilna na prawie magdeburskim zmieniły dotychczasowy kierunek rozwoju stolicy, która odtąd rozrastała się ku terenom dzisiejszego Starego Miasta. Pod koniec XIV w. erygowano biskupstwo wileńskie, a wkrótce potem wzniesiono katedrę wileńską, pierwszą farę miejską – kościół pw. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewengelisty (potocznie św. Janów) – oraz ratusz miejski.
Miasto trzech wyznań
Jeszcze przed chrztem Litwy miasto dz`ieliło się na wyraźnie odrębne części: osadnictwo pogańskie u stóp zamku, dzielnicę katolicką zasiedloną głównie przez przybyszów z Zachodu oraz ruską – prawosławną – zwaną civitas Ruthenica. Po 1387 roku element pogański stopniowo zanikł, ale wyznaniowy charakter Wilna pozostał jego cechą na stulecia.
Stolica Litwy rozwijała się przede wszystkim dzięki kupcom i rzemieślnikom. Potencjał gospodarczy miasta rósł na tyle szybko, że w 1432 r. uzyskało ono częściowe prawo składu, zobowiązujące przejezdnych kupców do wystawiania towarów na miejscowym rynku. Kolejni Jagiellonowie rozbudowywali miasto i wznosili tu pałace – najokazalszym przedsięwzięciem była renesansowa przebudowa rezydencji na Zamku Dolnym, czyli Pałac Władców.
W obliczu zagrożenia tatarskiego w latach 1503-1522 miasto otoczono murem obronnym. Działała już wtedy mennica, powstawały szpitale, a w 1536 r., przerzucono przez Wilię pierwszy stały most – późniejszy Zielony.
Złoty wiek i narodziny Akademii Wileńskiej
Czasy największej świetności przypadły na wiek XVI, gdy miasto przeżywało rozkwit kulturalny i naukowy. Budowalij je przybysze z całej Europy – niemieccy mieszczanie, włoscy architekci, ruscy i żydowscy kupcy. W 1579 r., z inicjatywy jezuitów, przywilejem Stefana Batorego i bullą Grzegorza XIII podniesiono tutejsze kolegium Towarzystwa Jezusowego do rangi Akademii Wileńskiej – dzisiejszego Uniwersytetu Wileńskiego. Na początku następnego stulecia stanął kościół św. Kazimierza, pierwsza barokowa świątynia w mieście.
Wiek XVII: pożary, epidemie i wojny
XVII wiek przyniósł załamanie, miasto nękały pożary i epidemie, a najdotkliwsze okazały się wojny – zwłaszcza okupacja moskiewska w latach 1655-1661, podczas której Wilno zostało splądrowane, a znaczna część jego zabudowy spłonęła. Z wcześniejszej świetności ocalało niewiele.
Pod panowaniem rosyjskim
Po trzecim rozbiorze Rzeczypospolitej w 1795 r. Wilno znalazło się w granicach Imperium Rosyjskiego i z dawnej stolicy Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) spadło do rangi miasta gubernialnego. Po powstaniu listopadowym władze przystąpiły do rusyfikacji: w 1832 r. zamknięto Uniwersytet Wileński, a represje jeszcze się zaostrzyły po powstaniu styczniowym, za rządów Michaiła Murawjowa. Jednym z jej narzędzi był obowiązujący w latach 1864–1904 zakaz druku po litewsku alfabetem łacińskim; jego zniesienie nie oznaczało jednak końca samej polityki rusyfikacyjnej, która trwała aż do I wojny światowej.
Wileńskie dwudziestolecie
W 1918 r. Litwa proklamowała niepodległość, uznając Wilno za swoją stolicę. O miasto upomniała się jednak także odrodzona Polska. Po zajęciu Wilna przez oddziały gen. Lucjana Żeligowskiego w październiku 1920 r. utworzono Litwę Środkową, w 1922 r. włączoną do Rzeczypospolitej. Litwa nigdy tej decyzji nie uznała, przeniosła siedzibę rządu do Kowna — traktowanego wyłącznie jako stolica tymczasowa — i do 1938 r. nie utrzymywała z Polską stosunków dyplomatycznych. Spór o Wilno zaciążył na relacjach obu państw przez całe dwudziestolecie.
Od republiki radzieckiej do niepodległej Litwy
Po 1945 r. Wilno stało się stolicą Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, a jego skład narodowościowy uległ zasadniczej zmianie. 11 marca 1990 r. Litwa ogłosiła przywrócenie niepodległości; od tego czasu Wilno jest stolicą suwerennego państwa litewskiego.
Dziedzictwo na liście UNESCO
O bogatej świetlności Wilna świadczą niezlicone zabytki. Od 1994 roku historyczne centrum miasta zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO – doceniono w nim jeden z największych i najlepiej zachowanych zespołów staromiejskich tej części Europy.
