Od pokoleń wilnianie i pielgrzymi gromadzą się w listopadzie pod Ostrą Bramą. To stara, piękna tradycja, która trwa do dziś. Warto przyjrzeć się samej nazwie Święta Opieki Matki Boskiej Ostrobramskiej, by zrozumieć, ile treści w sobie niesie.
Opieka jako patronat
„Opieka” znaczy tyle co łacińskie patrocinium: patronat i ochrona. Święto upamiętnia jedną z rół Maryi w historii zbawienia: matczyną troskę, która nie odwraca się od dzieci. Ta opieka czerpie moc wyłącznie z dzieła Syna. Wileński wizerunek wyraża to wprost. Po drugiej stronie bramy przez wieki widniał obraz Chrystusa Salvatora Mundi, jakby na znak, że Matka zawsze prowadzi do Zbawiciela.
Modlitwa wyryta w kamieniu
Najstarsza znana modlitwa maryjna, Sub tuum praesidium, przetrwała na greckim papirusie z III–IV wieku (choć datowanie bywa sporne). jej łacińskie słowa – „Pod Twoją obronę uciekamy się” widnieją na fasadzie kaplicy ostrobramskiej i patrzą na każdego, kto przechodzi przez bramę.
Maryja jako brama Niebios
W wileńskich Opiekach spotykają się ochrona, miłosierdzie i brama. Maryja jest tu Matką Miłosierdzia, znaną z Salve Regina, a zarazem bramą Niebieską z Litanii loterańskiej, wpisanej w bramę, która przez wieki broniła miasta. Maria Kałamajska- Saeed, autorka monografii „Ostra Brama w Wilnie” (1990), odczytuje kaplicę jako łuk triumfialny wzniesiony na bramie miejskiej ku czci Maryi. Symbol i architektura spotykają się tu tak, jak rzadko gdzie indziej.
Ogień, który zmienił miasto
Za teologią stoi też bardzo ludzka historia. W 1706 roku Wilno stanęło w płomieniach, a według przekazu nad kaplicą ukazała się wtedy Maryja, która gasiła ogień. Dla mieszkańców opieka była czymś konkretnym: dachem nad głową, ocalałym domem, ugaszonym płomieniem. Niespełna trzydzieście lat później, w 1735 roku, święto Opieki zaczęto obchodzić w listopadzie. Teologia i pamięć o ogniu splotły się w jedno.
Od pobożności ludowej ku liturgii
W Wilnie święto Opieki obchodzi się od 1735 roku, a do kalendarza karmelitańskiego trafiło dopiero w 1748. Wszystko wskazuje na to, że wyrosło z lokalnej pobożności, a nie odgórnego zarządzenia zakonu. Odpust w obecnej formie wyrósł jeszcze później, z bractwa założonego w 1761 roku. Idea jest prawdziwie starożytna, ale jego forma liturgiczna to dzieło XVIII wieku.
Dlatego Opieki są tak wyjątkowe. Spotykają się w nich łacińskie słowo i modlitwa pierwszych wieków, architektura bramy, pamięć o pożarze i ufność ludzi, którzy co roku powtarzają ten sam gest: przychodzą pod Ostrą Bramę i wyznają, że bez matczynej opieki sami sobie nie poradzą.
Opracowanie: Aleksandra Jankowicz
Bibliografia:
- Kałamajska-Saeed Maria, Ostra Brama w Wilnie, Warszawa, 1990; Polonika, 2023
2. Hiliarion (karmelita), książka o Ostrej Bramie z 1761 roku
3. Sieczka Tadeusz, Kult obrazu N.Marii Panny Ostrobramskiej w dziejowym rozwoju, „Studia teologiczne”, Wilno, 1934.
