Werki należą do najstarszych dworów na Litwie. Były zamieszkane już w czasach pogańskich. Znajdował się tu jeden z ośrodków religijnych pogańskiej Litwy oraz święty gaj dębowy, w którym czczono dawnych bogów – dąb był bowiem u Litwinów drzewem najważniejszym i otaczanym największym szacunkiem. Według tradycji to właśnie w Werkach miał działać arcykapłan Lizdejka, legendarny wieszcz, którego późniejsze przekazy uznawały za protoplastę rodu Radziwiłłów.
Jak powstała nazwa Werki
Tereny dzisiejszego parku aż do XIV wieku należały do wielkich książąt litewskich.
Z nazwą Werki wiąże się stara legenda. Opowiada, że nazwa “Werki” pochodzi od starolitewskiego “verkti”, co oznacza płakać. Według niej z nieprawego związku pewnego arcykapłana i pięknej dziewczyny przyszło na świat dziecko, a gdy poprosił wieszcza o wyjaśnienie tego znaku, ten orzekł, że to cud – sami bogowie zsyłają mu następcę. Dziecku nadano imię Lizdejko od litewskiego lizdas, czyli „gniazdo”; samą zaś nazwę miejsca wywiedziono od starolitewskiego verkti – „płakać”.
Etymologia ludowa to jednak nie wszystko. Najczęściej nazwę wywodzi się od niewielkiej rzeczki Werki (lit. Verkė), która tędy przepływa: pojawia się też hipoteza łącząca z germanizmem “werki” czyli pakułami – włóknem używanym do uszczelniania.
Werki w rękach biskupów wileńskich
Po chrzcie Litwy, w 1387 roku, Jagiełło przekazał Werki biskupstwu wileńskiemu. Odtąd aż do połowy XVIII wieku służyły one biskupom za letnią rezydencję, w której zatrzymywały się przyjeżdżające do Wilna osoby królewskie. W 1705 roku biskup gościł tu cara Piotra Wielkiego; jeszcze drewniany pałac odwiedzał wcześniej kilkakrotnie król polski Władysław Waza, bywali też zagraniczni dyplomaci.
Właścicielem powstałego około 1700 roku pierwszego pałacu kamiennego został Kazimierz Brzostowski. Z jego inicjatywy stanął zespół pałacowy w Werkach (lit. Verkių regionalinis parkas): pałac, kościół w Trynopolu z klasztorem i kościół w Kalwarii z kaplicami drogi krzyżowej. Po 80 latach powstała cegielnia, dwa młyny wodne, browar, mleczarnia i karczma. Istniał park górny i dolny (który do dziś się nie zachował).
Klasycystyczna przebudowa Massalskiego
Pod koniec XVIII wieku (ok.1779-1780) Werki przeszły na własność biskupa wileńskiego Ignacego Jakuba Massalskiego, przewodniczącego Komisji Edukacji Narodowej, który pozyskał je w zamian za rodowy Czerwony Dwór (lit. Raudondvaris). Biskup postanowił wznieść tu okazałą reprezencję, prace rozpoczął Marcin Knackfus, profesor wileńskiej Akademii; od 1789 roku przejął je Wawrzyniec Gucewicz, który gruntownie przeprojektował całość. Stanęły dwie symetryczne oficyny, jednak głównego korpusu pałacu za życia Massalskiego nigdy nie ukończono.
Całe założenie obejmowało powierzchnię 57 ha. Nowy pałac przeniesiono znad rzeki na wzgórze; w jego centrum mieściła się ogromna sala o wielkich oknach, z której wychodziło się wprost do ogrodu – to właśnie w niej wystawiano przedstawienia teatralne. Wnętrza wyposażono w meble z renomowanych warsztatów paryskich, a biskup zgromadził pokaźną kolekcję malarstwa, którą udostępniał publiczności podczas uczt skupiających elitę Wilna i okolic.
Świetność i kres rezydencji Massalskiego
Rezydencji Massalski jednak nie ukończył. Po jego śmierci na szubienicy w 1794 roku Werki przeszły w obce ręce, a podczas kampanii napoleońskiej 1812 roku pałac mocno ucierpiał. Za jego czasów stanęły dwie symetryczne oficyny oraz szkielet samego pałacu. W 1794 roku Massalski został powieszony, po czym Werki przeszły w obce ręce.
Rezydencji Massalski jednak nie dokończył. Po jego śmierci na szubienicy w 1794 roku Werki przeszły w obce ręce, a podczas kampanii napoleońskiej 1812 roku pałac mocno ucierpiał. Kolejni właściciele wielokrotnie go przebudowywali — aż po gruntowną przemianę z połowy XIX wieku.
Około 1840 roku właścicielem dóbr werkowskich został generał rosyjski Liudwik von Sayn-Wittgenstein: arystokrata niemieckiego pochodzenia. Majątek przypadł mu jako część ogromnej fortuny Radziwiłłów, W rękach Wittgensteinów Werki pozostały do 1889 roku.
Przebudowa Wittgensteinów
Nowy właściciel nie tyle dokończył pałac Massalskiego, ile go rozebrał: zrujnowany, nieukończony korpus główny usunięto, a rezydencję przeniesiono w latach 1842–1844 do lewej oficyny. Tę rozbudowano — dobudowano skrzydło z salą balową i wieżyczką, a na dziedzińcu stanęła fontanna. Otaczający ją park dzielił się początkowo na górny i dolny; gdy pod koniec XIX wieku ogrody regularne wyszły z mody, oba połączono w jeden park krajobrazowy. Zdaniem hrabiego Konstantego Tyszkiewicza odnowiona rezydencja ponownie nabrała blasku i stała się jednym z ośrodków kultury ówczesnego Wilna.
Oranżeria, młyny i prawa miejskie
Do prawej oficyny dobudowano zimowy ogród-oranżerię z roślinami tropikalnymi sprowadzanymi z Włoch – jedyne tego rodzaju założenie na terenach ówczesnej Litwy. Jak odnotowuje Napoleon Rouba w wydanym w Wilnie “Przewodniku po Litwie i Białejrusi” (1909), działały tu wodociąg, cieplarnie i pędzarnie. Utrzymanie całego kompleksu zapewniały młyny zbudowane nad Wilią.
Upadek i dzień dzisiejszy
Nieukończony korpus centralny ostatecznie rozebrano, a funkcję głównej rezydencji przejęła lewa oficyna o wspaniale urządzonych wnętrzach. W 1904 roku Werki uzyskały prawa miejskie.
Po śmierci właściciela w 1866 roku rezydencja zaczęła powoli podupadać. W czasie pierwszej wojny światowej pałac dotkliwie ograbiono – bez śladu przepadły zgromadzone w nim dzieła sztuki. Po II wojnie światowej majątek znacjonalizowano, a w 1959 roku przejęła go Litewska Akademia Nauk z przeznaczeniem na Instytut Botaniki, który mieści się tu do dziś. Pałac uchodzi za jeden z najcenniejszych i najlepiej zachowanych pałaców klasycystycznych na Litwie.
Na zespół pałacowy składa się 19 zachowanych do dziś budynków. Najokazalszą jest budowla wzniesiona pod koniec XVIII wieku, w stylu klasycystycznym, reprezentacyjna oficyna – dawna główna rezydencja – mieszcząca szereg sal: zieloną (z obrazami), renesansową z oryginalnym sufitem, barokową (damską), klasycystyczną czerwoną (gdzie spotkała się najbliższa rodzina), salę w stylu empire z epoki napoleońskiej, czarną (owianą ponurą legendą) oraz białą, służącą za jadalnię. W drugiej oficynie i pozostałych budynkach mieści się Instytut Botaniki. Między oficynami stał kiedyś korpus centralny, którego fundamenty odsłonięto podczas prac konserwatorskich w 1974 roku.
Co roku na terenie parku obchodzone jest litewskie Święto Rosy (Rasos), odpowiednik nocy świętojańskiej. Pałac (a przynajmniej jego reprezentacyjne wnętrza) bywa udostępniany do zwiedzania.
Ostatnia aktualizacja: czerwiec 2026
