Cytowiany (lit. Tytuvėnai) znane są od końca XIV wieku. Na początku XVI stulecia wielki książę litewski Aleksander Jagiellończyk przekazał je w posagu Jadwidze, córce Olechny Sudymuntowicza, wojewody wileńskiego. W 1555 roku na wzgórzu św. Jerzego wzniesiono pierwszy, drewniany kościół, wokół którego zaczęła się rozwijać osada. W następnych dziesięcioleciach majątek i miasteczko kilkakrotnie zmieniały właścicieli.
W 1609 roku posiadłość nabył Andrzej Wołłowicz, starosta żmudzki i sędzia ziemski. W 1613 roku sprowadził z Wilna bernardynów, nadając im ziemię, stawy oraz sumę 10 tysięcy złotych. Pierwszym gwardianem klasztoru został Bernard Szwab z Kowna.
Budowę kościoła i klasztoru rozpoczęto w 1614 roku. Wołłowicz uposażył konwent w grunty, ogrody i stawy oraz zapewnił środki na utrzymanie dwunastu zakonników. Fundacja miała być okazała i bogato wyposażona. Po jego śmierci dobra cytowiańskie przejęli bracia, a z czasem skupił je w jednym ręku Hieronim Wołłowicz, starosta żmudzki i podskarbi wielki litewski. W 1618 roku wydał on dokument zobowiązujący miejscową ludność do świadczeń na rzecz klasztoru, w tym do udziału w nabożeństwach. Dzięki temu konwent umocnił swoją pozycję jako ośrodek życia religijnego i gospodarczego, wokół którego rozrastało się miasteczko.
W piwnicach klasztornych zastosowano rozwiązania zarówno gospodarcze, jak i techniczne: kanały grzewcze pod posadzką ogrzewały pomieszczenia, a chłodne pomieszczenia podziemne pełniły funkcję naturalnej chłodni do przechowywania żywności.
Codzienna dieta bernardynów była urozmaicona. Na stole pojawiały się kasze i kleiki z rozmaitych zbóż, zupy rybne, pieczywo i pieczone jabłka. Mnisi sami wyrabiali sery i śmietanę, a w dni postne, zgodnie z zasadą, że napój postu nie łamią, pili piwo, zarówno zimne, jak i grzane. Ze względu trudy pracy fizycznej potrzebowali pożywnego jedzenia, natomiast wino podawano wyłącznie z okazji świąt i podczas podróży. Ryby na potrzeby konwentu łowili zatrudnieni przez bernardynów.
Po śmierci Hieronima Wołłowicza w 1636 roku Cytowiany przeszły w ręce Radziwiłłów (oddziedziczyła jego córka Tekla Wołłowiczówna, żona księcia Aleksandra Ludwika Radziwiłła, marszałka wielkiego litewskiego). Część dóbr, w tym trzy jeziora, zapisano klasztorowi, powiększając jego uposażenie. Radziwiłłowie rezydowali w Nieświeżu, a dwór cytowiański oddali w arendę, co w później stało się źródłem nieporozumień i sporów sądowych z konwentem.
Architektura i rozwój
Budowa zespołu klasztornego, od pierwszych murów w 1614 roku po późnobarokowe przekształcenia z końca XVIII wieku, trwało blisko dwa stulecia. Dlatego we bryle kościoła i otaczających go zabudowań współistnieją elementy późnogotyckie, renesansowe i barokowe. We wnętrzu świątyni czytelne są ślady mecenatu Wołłowiczów. Nagrobek fundatora Andrzeja Wołłowicza, z piaskowcową postacią szlachcica, niedokończony i przeniesiony pod południową ścianę, przypisuje się warsztatowi Willema van den Blocke’a. Pod kościołem znajduje się jedenaście krypt.
W drugiej połowie XVIII wieku dziedziniec przed kościołem otoczono arkadowym krużgankiem, w którym rozmieszczono stacje Drogi Krzyżowej. W tym samym czasie wzniesiono kaplicę Męki Pańskiej ze Święteymi Schodami, będącymi repliką rzymskiej Scala Sancta. Według tradycji są to schody z pałacu Piłata, po których w dniu męki wstępowałChrystus.
Wierni pokonują schody na kolanach, na każdym stopniu odmawiając Ojcze Nasz, Zdrowaś Maryjo i Chwała Ojcu oraz całowując relikwie umieszczone pod stopniami. Cała modlitwa trwa około godziny. Ta pokutna praktyka, symbolizująca pokutną drogę naśladowania Chrystusa, przetrwała w Cytowianach do dziś.
Papieże Benedykt XIII i Klemens XIV obdarzyli odpustami praktyki związane z miejsem, dzięki czemu klasztor cytowiański stał się jednym z ważniejszych ośrodków pielgrzymkowych Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Relikwie sprowadzone z Ziemi Świętej złożono nie tylko pod stopniami Schodów Świętych, lecz także pod każdą ze stacji Drogi Krzyżowej w krużganku. W XVIII w. jeden z bernardynów odbył w tym celu podróż do Jerozolimy, skąd przywiózł kamienie i grudki ziemi z miejsc związanych z życiem Chrystusa.
Na Litwie istnieją tylko te dwie kaplice ze Świętymi Schodami. Dziedziniec otoczony krużgankiem procesyjnym ze stacjami Drogi Krzyżowej, których liczba sięga trzydziestu dziewięciu, jest uważany za największy taki zespół na ziemiach dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Kościół
Kościół pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny Królowej Aniołów wznoszono w latach 1614–1639, a jego dzisiejszy kształt zawdzięcza przekształceniom z XVIII wieku. W ołtarzu głównym znajduje się obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem, namalowany przez nieznanego litewskiego mistrza w latach 20. XVII wieku, zamówiony z inicjatywy biskupa wileńskiego Eustachego Wołłowicza. Zdobi to miejsce od blisko czterystu lat.
Po konsekracji wieku wnętrzu światyni dominowały malowidła ścienne, a ołtarzy było sześć. W latach 60.-70. XVIII wieku zastąpiono je dziewięcioma nowymi, murowanymi ołtarzami późnobarokowymi, które zachowały się do dziś. Figury świętych były pierwotnie polichromowane. Podczas renowacji w latach 1970-1973 pokryto je białą farbą, co odebrało im dawną barwność.
Za głównym ołtarzem głównym znajduje się kaplica, w której zakonnicy modlili się w odosobnieniu od parafian – wyraźny ślad reguły bernardyńskiej, oddzielającej życie konwentu od kultu publicznego.
Po kasacie klasztoru w 1864 roku, w okresie zakazu druku litewskiego czcionką łacińską (1864-1904), miejscowa tradycja przypisuje tej kaplicy szczególną rolę: gdy rodzice modlili się w skupieniu, dzieci wprowadzano dyskretnie do wntrza i uczono je tam czytać i pisać po litewsku. Bywały też lata, w których kaplica popadła pod zaniedbanie i służyła jako magazyn. Mieszkańcy Cytowian wspominają, że „wstyd było wprowadzać tam ludzi„.
Zwrot nastąpił w 2016 roku, gdy parafia otrzymała w darze relikwię Jana Pawła II, kapsułkę z kroplą jego krwi. Zdecydowano wówczas o gruntownej renowacji kaplicy. Przez pewien czas odbywała się w niej również całonocna adoracja Najświętszego Sakramentu.
Po kasacie klasztoru
Po kasacie klasztoru przez władze carskie w 1864 roku, gdy parafianom i biskupowi żmudzkiemu. M. Valanciusowi udało się uratować kościół, świątynia pozostała parafialną. Część budynków klasztornych przekazano na plebanię, nowicjat rozebrano w 1887 roku. Dwór w Cytowianach należał od 1866 roku do Romerów.
Zniszczenia i odbudowa
W czasie I wojny światowej kompleks bardzo ucierpiał. Odbudowę przeprowqdzono już w niepodległej Litwie, w latach 1923 i 1930. W okresie radzieckicm, w latach 1961–1973 przeprowadzono kolejne prace konserwatorskie.
Miasteczko dziś
W 1956 roku Cytowiany otrzymały prawa miejskie. Obecnie liczą około 1800 mieszkańców. Miasteczko leży w Cytowiańskim Parku Regionalnym, nad jeziorami Bridvaišis, Giliaus i Epušis, i przed II wojną światową było znanym letniskiem.
Festiwal i herb
Od 2002 roku odbywa się międzynarodowy „Letni Festiwal w Cytowianach” (lit. Tytuvėnų vasaros festivalis) muzyki klasycznej i sakralnej, którego główne koncerty rozbrzmiewają w pobernardyńskim kościele i krużgankach kościelnych.
W 2002 roku Cytowiany zatwierdzono herb miasteczka.
Centrum pielgrzymkowe
W dawnych zabudowaniach klasztornych działa centrum pielgrzymkowe, które stało się ważnym ośrodkiem ruchu pątniczego i kultu maryjnego na Żmudzi. Dawny spichlerz bernardynów pełni funkcję domu pielgrzyma.
Ogrody klasztorne
Przy klasztorze były sad o warzywniaki. Bernardyni, jak i inne zakony, zakładali przy klasztorach ogrody użytkowe i lecznicze (hortus medicus). Współczesnym nawiązaniem do tej tradycji jest ogród różany, chętnie odwiedzany latem przez pielgrzymów i turystów.
Organizuję wycieczki dla pielgrzymów z przewodnikiem: Góra Krzyży, Szydłów, Cytowiany, Kowno oraz Wilno.
Jeśli chcesz poznać szczegóły — napisz do mnie:
Aleksandra Jankowicz aleksandra@poznajwilno.pl
