Barbara Radziwiłłówna (1520 lub 1523–1551), królowa Polski i wielka księżna litewska, pochodziła z potężnego rodu Radziwiłłów herbu Trąby. Ród ten dał Wielkiemu Księstwu Litewskiemu wielu wybitnych hetmanów, kanclerzy i dostojników państwowych, a także hojnych mecenasów kultury.
Według legendy krywe Lizdejko, najwyższy kapłan pogańskiej Litwy, znalazł w wilczym legowisku chłopca i nadał mu imię Radziwiłł, od litewskiego rado vilko („znalazł wilka”). Jest to jednak etymologia ludowa, stworzona dla uświetnienia rodu. W rzeczywistości Radziwiłłowie wywodzili się z bojarskiego rodu Ościków, a nazwisko pochodzi od imienia Radziwiłła Ościkowicza.
W połowie XVI wieku część rodu przyjęła reformację. Mikołaj Radziwiłł Czarny, stryjeczny brat Barbary, oraz jej rodzony brat Mikołaj Rudy stali się głównymi protektorami kalwinizmu na Litwie. Linia birżańsko-dubińska aż do wygaśnięcia w XVII wieku pozostała protestancka, natomiast nieświesko-ołycka wróciła do katolicyzmu.
Radziwiłłowie należeli do największych właścicieli ziemskich w państwie. Posiadali miasta, zamki i setki wsi, a także utrzymywali własne wojska. W XVI wieku należały do nich tereny wileńskich Łukiszek, gdzie dziś znajduje się Park Zakret (Vingis). Główne siedziby rodu mieściły się w Wilnie, Nieświeżu, Birżach (Biržai) i Dubinkach (Dubingiai), a w XVII wieku także w Kiejdanach (Kėdainiai). Radziwiłłowie przez długi czas bronili politycznej odrębności Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Barbara Radziwiłłówna jest romantyczną bohaterką litewskiej stolicy. Była córką Jerzego Radziwiłła, zwanego Herkulesem, hetmana wielkiego litewskiego, kasztelena trockiego, a później wileńskiego, oraz Barbary z Kolów (Kolanki). Urodziła się prawdopodobnie w tym mieście.
W 1537 roku wydano ją za mąż za Stanisława Gasztołda, wojewodę nowogródzkiego, przedstawiciela innego możnego rodu litewskiego. Gasztołd zmarł bezpotomnie w 1542 roku. Młoda wdowa zwróciła uwagę Zygmunta Augusta, który od 1544 roku sprawował władzę na Litwie jako wielki książę. Ich znajomość przerodziła się w niezwykłe uczucie, a ich związek stał się najgłośniejszym romansem w dziejach Polski i Litewy. Latem 1547 roku para potajemnie wzięła ślub w Wilnie.
Barbara, podobnie jak król, lubowała się w kosztownych strojach i klejnotach, zwłaszcza w perłach. Zygmunt August, zapalony kolekcjoner, sprowadzał klejnoty z największych ośrodków handlowych Europy, w tym z Niderlandów.
Związek z nią spotkał się z ostrym sprzeciwem królowej Bony, części senatorów i szlachty. Na sejmie w Piotrkowie w 1548 roku posłowie żądali jego unieważnienia, lecz król stanowczo odmówił. Przeciwnicy zarzucali Barbarze, że nie pochodzi z rodu panującego, jest poddaną króla i wdową, a jej małżeństwo nadmiernie wzmocni Radziwiłłów. Rozpowszechniano także obelżywe plotki i paszkwile.
Zygmunt August nie ugiął się pod presją. Maria Ilnicka w “Skarbczyku polskim” opisuje, jak posłom, którzy na kolanach błagali go o rozstanie z Barbarą, król odpowiedział, że dochowa wiary poślubionej żonie i prędzej zrzeknie się korony niż małżonki.
Mimo sprzeciwów Barbarę koronowano na Wawelu 7 grudnia 1550 roku. Jej małżeństwo z królem znacznie umocniło pozycję Radziwiłłów. Historyk sztuki Kazimierz Kuczman nazwał ją najpopularniejszą królową polską, choć panowała zaledwie pięć miesięcy. Zmarła w Krakowie 8 maja 1551 roku. Zgodnie z jej wolą ciało przewieziono do rodzinnego Wilna i pochowano w katedrze.
W 1931 roku, po powodzi, w podziemiach katedry wileńskiej odkryto zapomnianą kryptę ze szczątkami Barbary, Aleksandra Jagiellończyka i Elżbiety Habsburżanki, a wraz z nimi insygnia grobowe. Po wybuchu II wojny światowej ukryto je w tajnej skrytce, której położenie na dziesięciolecia pozostało nieznane. Odnaleziono ją dopiero 16 grudnia 2024 roku. Wśród ocalałych przedmiotów znalazły się korona grobowa, berło, jabłko królewskie, trzy pierścienie, łańcuch i dwie tabliczki z trumny Barbary. Szczątki królowej spoczywają do dziś w krypcie królewskiej katedry wileńskiej.
Pomnik Barbary Radziwiłłówny
Czytaj więcej:
