Ostra Brama. Brama miejska
Ostra Brama (lit. Aušros Vartai) to jedno z najcenniejszych miejsc Wilna – za sprawą słynącego łaskami obrazu Matki Miłosierdzia, który od stuleci przyciąga pielgrzymów i podróżnych z całego świata.
Dzieje bramy wiążą się ściśle z rozbudową fortyfikacji Wilna w pierwszych dekadach XVI wieku. Spośród dawnych bram miejskich jest jedyną, która przetrwała do naszych czasów.
Obraz: technika i pochodzenie
Wizerunek Madonny Ostrobramskiej należy do najwymowniejszych symboli chrześcijaństwa na Litwie i jest najcenniejszym dziełem dawnego malarstwa tablicowego zachowanym in situ na stałe w Wilnie. Namalowano go na podobraziu złożonym z ośmiu dębowych desek, na bardzo cienkim gruncie kredowym – jest to cecha północnoeuropejskiej tradycji warsztatowej. Badania przeprowadzone w 1993 roku określiły technikę jako olejną i pozwoliły datować dzieło nie wcześniej niż na pierwszą ćwierć XVII wieku.
Autor nieznany, stylistycznie obraz wiąże się ze szkołą niderlandzką, a jego pierwowzorem była rycina według rysunku Martina de Vosa. Maryja ukazana bez Dzieciątka, z głową pochyloną w prawo i dłońmi skrzyżowanymi na piersi – w tradycji północnej gest ten oznacza Marię oczekującą.
Narodziny kultu
Od drugiej połowy XVII wieku wizerunek zasłynął cudami. Wierni pielgrzymowali do niego z prośbami o uzdrowienie, w podzięce zaś składali kruszce i klejnoty oraz wota w kształcie uzdrowionych części ciała, tabliczki dziękczynne i inne dary. Obrazowi przypisywano też szczególną moc powstrzymywania ognia – bez uszczerbku przetrwał niejeden pożar kaplicy.
Srebrna sukienka
Początkowo obraz wisiał bez srebrnej szaty. Z czasem pokryto go ręcznie kutą sukienką ze srebra złoconego, złożoną z kilkunastu blach o motywach kwiatowych, powstających stopniowo. Sukienka zakryła niemal cały wizerunek, pozostawiając odsłonięte jedynie twarz i dłonie Maryi.
Kaplica i jej przebudowy
W latach 1712-1715 drewnianą kaplicę zastąpiono murowaną. Pod koniec XVIII wieku dobudowano do niej galerię z wewnętrznymi schodami, ułatwiającą wiernym dostęp do wnętrza. Gruntowną przebudowę przeprowadzono w latach 1829-1830, kiedy to kaplica zyskała obecne, późnoklasycystyczne oblicze.
Korony i koronacja 1927 roku
Około 1700 roku obraz otrzymał barokową koronę z miedzi złoconej, około 1750 nałożono na nią drugą, rokokową, ze srebra. Obie ustąpiły miejsca koronom papieskim podczas uroczystej koronacji 2 lipca 1927 roku na placu Katedralnym, gdy wizerunek otrzymał tytuł Matki Miłosierdzia. Papieskie zaginęły jednak w czasie II wojny i dziś głowę Maryi wieńczą inne.
Papieże w Ostrej Bramie
W 1993 roku kaplicę nawiedził papież Jan Paweł II, który odmawiał tu wraz z wiernymi różaniec i ofiarował Złotą Różę. Dwadzieścia lat później, w 2018 roku, przed ołtarzem modlił się papież Franciszek. Obie wizyty potwierdziły rangę Ostrej Bramy jako sanktuarium o znaczeniu daleko wykraczającym poza Wilno.
Wota
Ścianę kaplicy zdobią tysiące złotych i srebrnych wotów dziękczynnych: serca, figurki modlących się ludzi, oczy, ręce i nogi. Ich liczba wciąż rośnie, dlatego wota, dla których zabrakło miejsca, a także dary o charakterze symbolicznym przeniesiono do Skarbca Ostrobramskiego, udostępnianego niekiedy zwiedzającym na życzenie. U dołu obrazu, tuż przed dłońmi Maryi, umieszczono cenne wotum w kształcie półksiężyca z wyrytą prośbą o łaskę i opiekę. Zrosło się ono z wizerunkiem tak dalece, że na licznych kartkach bywa mylnie brane jako część kompozycji malarskiej.
Ostra Brama w polskiej literaturze
Ostrobramska Pani znalazła miejsce w sercu wielu Polaków. Modlili się przed nią Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki i inni wychowankowie wileńskiego uniwersytetu, a zachwyt tym miejscem niejednokrotnie odcisnął się w ich twórczości. Najsłynniejsze świadectwo pozostawił Mickiewicz w inwokacji Pana Tadeusza, przywołując cudowne uzdrowienie z dzieciństwa:
“Panno święta, co Jasnej bronisz Częstochowy
I w Ostrej świecisz Bramie! Ty, co gród zamkowy
Nowogródzki ochraniasz z jego wiernym ludem!
Jak mnie dziecko do zdrowia powróciłaś cudem,
(Gdy od płaczącej matki pod Twoją opiekę
Ofiarowany, martwą podniosłem powiekę
I zaraz mogłem pieszo do Twych świątyń progu
Iść za wrócone życie podziękować Bogu) (…)”
