Historia jednego z najbardziej malowniczych miejsc Wilna – Zamku Krzywego (łac. Castrum Curvum) – kryje w sobie wiele fascynujących opowieści. Po raz pierwszy wspomniano o nim w liście Giedymina do Zakonu Krzyżackiego i Rygi, napisanym 2 października 1323 roku.
Poszukiwania Curvum Castrum na przestrzeni wieków
Curvum Castrum zlokalizowano na terenie Parku Górnego (lit. Kalnų Parkas) dopiero w połowie XX wieku. Wcześniej poszukiwano go w innych miejscach – na terenie Sorokiszek oraz przy ul. Bakszta, Zamkowej i Łotoki (Latako). W latach czterdziestych XX wieku Helena i Władimir Hołubowiczowie zlokalizowali go na terenie Parku Górnego i w okolicach Góry Bekieszowej. Dopiero jednak w 1960 roku uświadomiono sobie, że zamek zajmował znacznie większy obszar, niż dotąd sądzono. Wynikało to ze znacznie zmienionego na przestrzeni wieków reliefu terenu: część Góry Bekieszowej osunęła się, Góra Stołowa uległa obniżeniu, zmieniło się koryto Wilenki, a Wilia płynęła niegdyś bliżej zamku. Pierwotne ukształtowanie tego terenu nie zachowało się do dziś.
Dlaczego Krzywy Zamek powstał właśnie tutaj?
Litewski archeolog Adolfas Tautavičius nazwał Krzywy Zamek grodem (miastem) i zbadał jego wierzchnią warstwę, pochodzącą z XIV wieku. Odnalazł tam pozostałości spalonego domu oraz ogrodu, liczne kości, fragmenty naczyń glinianych, wyroby metalowe oraz pozostałości kamiennej podłogi.
Specyfika tego miejsca łączy się ściśle z jego lokalizacją. Był to atrakcyjny obszar osadniczy, otoczony wodami dwóch rzek – Wilii i Wilenki (Wilejki) – położony w trudno dostępnym miejscu, wśród lasów. Strome zbocza i podmokłe tereny wokół stanowiły dodatkowy walor obronny, co docenił w swoim czasie Giedymin.
Początki Wilna: rola Krzywego Zamku
W XIII-XIV wieku, jeszcze w czasach pogańskich, równolegle z Zamkiem Górnym i Zamkiem Dolnym funkcjonował trzeci, drewniany Zamek Krzywy. Otoczony umocnieniami obronnymi, bronił stolicy przed nieustannymi napadami wroga i stanowił schronienie dla wilnian. Był umocnionypoważniej niż Góra Zamkowa (lit. Gedimino pilis), co oznacza, że mógł odgrywać ważniejszą rolę obronną. Dał on początek miastu, które w dobie przedchrześcijańskiej rozwijało się wzdłuż Wilenki i Wilii, a trzy zamki tworzyły wówczas spójny kompleks obronny.
Granice potężnego grodu
W ostatnich dziesięcioleciach XX wieku ustalono, że Zamek Krzywy wraz z sąsiadującym grodem, rozciągnął się nie tylko na Górę Łysą (dopóki istniał zamek nazywała się ona Krzywą, do XVI wieku – Łysą, później – Trzykrzyską), Górę Stołową (z estradą) i Górę Bekieszową, ale również na pobliskie tereny po północno-zachodniej stronie rzeki Wilii. Swą potęgą dorównywał on Zamkowi Dolnemu – zajmował ponad 12 ha, z czego obszar nadający się do zamieszkania stanowił około 5,5 ha. Za pierwszym pierścieniem obronnym znajdowało się przedzamcze. Krzywy Gród, z drewnianą zabudową, wcześniej gęsto zamieszkany, mógł być większy od dzisiejszego Starego Miasta.
Dwa serca średniowiecznego Wilna
Kolebka Wilna zachowała najstarsze ślady osadnictwa oraz potężnych niegdyś fortyfikacji, których warstwa kulturowa sięga 6-7 metrów pod ziemią. W późniejszym czasie wzgórza te nazywano Altarią. Znajdująca się tu niegdyś część miasta przez stulecia pozostawała zapomniana.
Wszechstronne badania – geologiczne, geofizyczne, historyczno-urbanistyczne oraz nieinwazyjne – wykazały, że pod koniec XIII wieku był to jeden z dwóch jednakowo znaczących, równorzędnych i jednocześnie funkcjonujących zalążków ówczesnego miasta – jedno z przedchrześcijańskich centrów Wilna.
Topografię tego obszaru badał litewski architekt Sigitas Lasavickas.
Zniszczenie i zapomnienie
Curvum Castrum był ważnym punktem strategicznym. W drugiej połowie XIV wieku był on wielokrotnie najeżdżany i palony. Jego burzliwe dzieje zapisane są w warstwach archeologicznych, w których obficie występują ślady pożarów. Podczas badań Góry Stołowej i Trzykrzyskiej natrafiono na ślady warstwy zwęglonego drewna po prasttarej osadzie, co wskazuje na to, że stał tu Krzywy Gród, spalony przez Krzyżaków w 1390 roku. Po po pewnym czasie utracił on swoje znaczenie i upadł. Osadnictwo, mimo prób, nie powróciło po zniszczeniu grodu w latach 1390 -1394. I choć wiele pytań wciąż czeka na odpowiedzi, każde kolejne badanie odsłania przed nami kolejne karty prahistorii miasta. Ten dawny obiekt dziedzictwa funkcjonuje dziś jako rezerwat archeologiczny.
Amfiteatr w Parku Górnym
to otoczona naturą przestrzeń kulturalna pod otwartym niebem, położona w samym sercu Wilna. Amfiteatr znajduje się w samej Dolinie Pieśni (lit. Dainu slenys) – naturalnym, polodowcowym zagłębieniu o kształcie cyrku, uformowanym jeszcze podczas ostatniego zlodowacenia. Odbywa się tu wiele imprez kulturalnych: koncertów, festiwali oraz świąt, w tym największe – Święto Pieśni, organizowane w tym miejscu nieprzerwalnie od 1970 roku.
