Językiem urzędowym Litwy jest język litewski. Należący do grupy języków wschodniobałtyckich, zachował najwięcej cech języka indoeuropejskiego. Naukowcy twierdzą, że jest on prawdopodobnie najbardziej archaicznym językiem rodziny indoeuropejskiej, „żywym muzeum” pod otwartym niebem. Język literacki ukształtował się dopiero w XIX–XX wieku, mimo że sam język jest bardzo stary.
Historia piśmiennictwa litewskiego
Najstarsze zachowane teksty litewskie i zaczątki piśmiennictwa litewskiego pochodzą dopiero z XVI wieku i mają charakter sakralny.
Pierwszym znanym tekstem litewskim jest rękopis modlitwy “Tėve mūsų“ (pol. Ojcze nasz). Dokument znajduje się na liście dokumentów UNESCO “Pamięć Świata” i jest przechowywany w dziale rękopisów biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego jako świadectwo zachowania dziedzictwa dokumentacyjnego.
Kolebką litewskości była Mała Litwa (teren historycznych Prus). Właśnie tu rozmawiano w języku litewskim, a Królewiec stał się centrum życia intelektualnego Litwy litewskojęzycznej.
W 1547 r. w Królewcu wydano pierwszą drukowaną książkę po litewsku. Licząca 79 stronic książka ”Katechizmu proste słowa” (lit. Katekizmo prasti žodžiai) Marcina Mażwida (lit. Martynas Mažvydas) dała początek litewskiemu piśmiennictwu, gramatyce, poezji, muzyce. Pozostały jedynie 2 egzemplarze tej książki.
Jeden jest przechowywany w bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego, drugi – na Uniwersytecie Toruńskim w Polsce.
W roku 1595 Mikołaj Dauksza (lit. Mikalojus Daukša) wydaje “Katechizm”, w którym znalazły się dwa pierwsze kancjonały w języku litewskim (lit. lietuviški giesmynai). On też przełożył na język litewski “Katechizm” Jakuba Ledesmy i “Postyllę” Jakuba Wujka, dodając przedmowę – manifest patriotyzmu języka litewskiego.
Mikołaj Dauksza jako pierwszy użył definicji “tauta” (pol. naród) oraz jako jeden z pierwszych wypowiedział się za rozwojem literackiego języka litewskiego.
W 1620 roku na Uniwersytecie w Wilnie założono katedrę języka litewskiego, którą kierował Konstanty Szyrwid. Szyrwid, nazywany ojcem leksykografii litewskiej, wydał słownik polsko-łacińsko-litewski, napisał pierwszą postyllę litewską “punkty kazań” (lit. Punktai sakymų), używaną jako podręcznik języka litewskiego.
Po rozbiorach Rzeczypospolitej w roku 1795 Litwa pozostała w granicach Rosji i królestwa Prus (od 1871 r. częścią imperium Niemieckiego). W Wielkim Księstwie Litewskim, w różnych okresach, podstawowym językiem w sferach rządowych były łacina, język ruski, starobiałoruski czy polski, dlatego szlachta powoli straciła swoją litewskość.
Po litewsku rozmawiała jedynie wieś: powstawały pieśni i podania ludowe, śpiewano kołysanki i układano tzw. „raudos” (pol. żale). Przekazywano je z ust do ust, z pokolenia na pokolenie podczas świąt, pogrzebów i innych uroczystości. Do podtrzymania litewskości dążyły też część szlachty i duchowieństwo.
W połowie XIX wieku Georg Nesselmann, badacz folkloru litewskiego, który nazwał Litwinów Bałtami, zachęcał do jak najszybszego zbierania pieśni litewskich, bo, jego zdaniem, język i kultura litewska była zagrożona. Miał rację, ponieważ w roku 1864 wprowadzono zakaz druku w języku litewskim alfabetem łacińskim, a w 1893 roku zakazano używania języka litewskiego w miejscach publicznych oraz nauczania dzieci w języku ojczystym.
Naród litewski, pozbawiony państwa, rozpoczął stopniowy powrót do języka i kultury przodków. Jak pisze Barbara Pawełko-Czajka, ”XIX wiek w obu częściach Litwy – Pruskiej i Wielkiej – stanowił przełom w rozwoju piśmiennictwa litewskiego”.
Duchowni walczyli o litewskość, odprawiając kazania w języku ojczystym i rozpowszechniając broszury. Mała Litwa była miejscem, skąd płynęły do Litwy impulsy w postaci setek pism i książek (gazety, modlitewniki, śpiewniki).
Inteligencja litewska chłopskiego pochodzenia, wykształcona na rosyjskich uczelniach, zaczęła manifestować swą odrębność narodową.
Jan Basanowicz (lit. Jonas Basanavičius) rozpoczął wydawanie litewskiego pisma “Aušra” („Jutrzenka”).
W języku litewskim zaczął wykładać Antoni Baranowski (lit. Antanas Baranauskas), Wincas Kudirka (lit. Vincas Kudirka), tłumacz III części „Dziadów” Adama Mickiewicza, napisał tekst litewskiego hymnu narodowego “Tautiška giesmė” (pol. „Pieśń Narodowa”).
W roku 1904 naród litewski odzyskał możliwość drukowania książek, prasy, jak również nauczania dzieci i młodzieży, modlenia się w języku litewskim oraz używania języka ojczystego w miejscach publicznych.
Wydarzenia historyczne sprawiły, że Litwini przez dłuższy czas nie posiadali jednolitego języka literackiego. W zależności od pochodzenia autora język testów pisanych uległ bowiem silnym wpływom regionalnym. Literatura i prasa powstające przed odzyskaniem możliwości publicznego używania języka litewskiego, drukowane w Królewcu i potajemnie przemycane przez granicę, były tworzone albo w jednej z gwar litewskich, albo z wyraźną domieszką określonych dialektów.
Jednolity język litewski uformował się dopiero na początku XX wieku. Kluczową rolę w tym procesie odegrały prace litewskich pisarzy i filologów, zwieńczone publikacją „Gramatyki języka litewskiego” w 1922 roku autorstwa Jonasa Jablonskisa (lit. Jonas Jablonskis). To on ostatecznie ustalił alfabet litewski oraz normy języka literackiego, które stały się podstawą współczesnych opracowań gramatycznych i są stosowane przez Litwinów do dziś.
Język litewski dziś
W 1961 roku, dzięki inicjatywie Litewskiej Akademii Nauk, powołano Państwową Komisję do spraw Języka Litewskiego. Instytucja ta, istniejąca do dziś, jest odpowoiedzialna za regulację norm i zasad współczesnego literackiego języka litewskiego.
Komisja jest niezbędna, ponieważ współcześni Litwini, podobnie jak przed wiekami, w zależności od regionu posługują się lokalnymi gwarami. Mieszkańcy Żmudzi (lit. Žemaitija) używają gwary żmudzkiej, Dzukii (lit. Dzūkija) – dzukijskiej, natomiast mieszkańcy Auksztoty (lit. Aukštaitija) i Suwalszczyzny (lit. Suvalkija) – gwary auksztockiej.
Oficjalnie język litewski dzieli się na dwie główne grupy dialektów: żmudzką, którą posługuje się około 25% Litwinów, oraz auksztocką, zachowującą więcej archaizmów, używaną przez pozostałe 75 % Litwinów.
Według danych statystycznych język litewski jest obecnie językiem ojczystym dla około 5 mln ludzi na całym świecie.
Alfabet litewski
Alfabet litewski składa się z 32 liter.
Są to: A a, Ą ą, B b, C c, Č č, D d, E e, Ę ę, Ė ė, F f, G g, H h, I i, Į į, Y y, J j, K k, L l, M m, N n, O o, P p, R r, S s, Š š, T t, U u, Ų ų, Ū ū, V v, Z z, Ž ž.
Litera ą, ę, į i ų pierwotnie oznaczały samogłoski nosowe, które obecnie wymawia się jako długie samogłoski ustne. Spółgłoski č, š i ž odpowiadają polskim cz, sz i ż. Do końca XIX wieku zapisywano je jak i w polskim, a później zastąpiono spółgłoskami zapożyczonymi z języka czeskiego.
Samogłoski ū i y oznaczają długie u oraz długie i. Litera e, zwane e siauroji („wąskie e”), wymawiane jako dźwięk pośredni między i a e, natomiast litera ė odpowiada polskiemu e.
