Cmentarz Bernardyński (lit. Bernardinų kapinės) jest od pokoleń jednym z najbardziej szanowanych miejsc pochówku mieszkańców Wilna. Spoczywają tu osoby zasłużone dla miasta i cieszące się powszechnym szacunkiem. Cmentarz leży na Zarzeczu, w historycznej części Wilna, i należy do najważniejszych miejsc pamięci i dziedzictwa kulturowego stolicy Litwy.
Nad bramą wejściową widnieje znany napis “Non omnis moriar” (“Nie wszystek umrę”), niosący głębokie przesłanie. To słowa z Pieśni Horacego, w których poeta wyraża przekonanie, że to dzieło przetrwa śmierć. Umieszczone nad wejściem na cmentarz, nabierają nowego sensu: przypominają, że ludzie nadal żyją dalej w pamięci potomnych, a szacunek wobec zmarłych jest obowiązkiem żywych.
Pierwotnie cmentarz znajdował się przy kościele św. Anny. W XVII stuleciu przeniesiono go na zbocze nad Wilejką, gdzie z czasem sięgnął aż do kościoła św. Bartłomieja na Zarzeczu. Przez długi czas należał do bernardynów z kościoła św. Franciszka i Bernardyna ze Sieny. Oba dawne cmentarze, ten przy kościele św. Anny i ten na zboczu, już nie istnieją.
Obecny cmentarz zaprojektował w 1810 roku Józef Poussier (fr. Joseph Poussier) i zaplanował z myślą o przyszłych pokoleniach. Po ponad dwustu latach wilnianie nadal przychodzą do tego “ogrodu pamięci”. Spacerują jego alejkami, odwiedzają groby bliskich, a w Dzień Zaduszny zapalają znicze. Dzięki temu cmentarz pozostaje miejscem zadumy i podtrzymywania wspólnej pamięci.
Cmentarz ma powierzchnię 4,6 ha. W jego północnej częsci stoją dwa rozległe kolumbaria, w których znajdują się najstarsze groby. Sklepione nisze są na tyle głębokie, że można w nich ustawić i zamurować trumnę.
Kaplica erekcyjna
W miejscu, gdzie w 1810 roku odprawiono pierwszą mszę, stoi dziś kaplica erekcyjna. Jest to otwarta z czterech stron budowla na planie kwadratu, wzniesiona na fundamencie i wsparta na czterech kolumnach (arkadach). Pod jej sklepieniem umieszczono rzeźbę Chrystusa Ukrzyżowanego. Pierwszym pochowanym na cmentarzu był prawdopodobnie Antoni Skimborowicz.
Cmentarz ma swobodny, krajobrazowy układ parkowy: nagrobki rozmieszczono nieregularnie wśród zieleni. Pagórkowaty teren, stare drzewa oraz zabytkowa stara brama z dzwonnicą nadają mu nepowtarzalny nastrój.
Obok wejścia stoi dzwonnica z trzema dzwonami, które się nie zachowały. W czasie powstania 1863 roku przechowywano na niej materiały i sprzęt powstańców.
Na cmentarzu spoczywają wilnianie z wielu pokoleń oraz osoby zasłużone dla Wilna, Litwy i Polski. Wśród nich są botanicy Józef i Stanisław Jundziłłowie, krytyk literacki Leon Borowski , który wcześnie dostrzegł talent Adama Mickiewicza, matematyk Franciszek Narwojsz, malarz Kanuty Rusiecki, ojciec fotografii wileńskiej Józef Czechowicz, fotograf Stanisław Filibert Fleury, artystka Maria Każyńska i jej mąż Maciej, właściciel Teatru Wileńskiego, pisarz Józef Olszański oraz Zofia Kadenacowa, starsza siostra Józefa Piłsudskiego.
Cmentarz składa się z dwóch części: starszej, zachodniej, oraz wschodniej, przyłączonej w 1860 roku. Od bramy do centralnego punktu cmentarza, kaplicy pogrzebowej z lat 1825-1827, prowadzi główna aleja. Tędy przechodziły kondukty pogrzebowe, dlatego nazywa się ją ostatnią drogą zmarłych.
W północnej części cmentarza zachował się grób Heleny Dzierżyńskiej, matki Feliksa Dzierżyńskiego, twórcy i szefa NKWD. W czasach sowieckich odwiedzały go licznie komuniści.
Kaplica pogrzebowa, wzniesiona w latach 1825-1827 ze składek, jest najważniejszą budowlą cmentarza. W podziemiach tego klasycystycznego znajdowały się krypty z 49 niszami grobowymi. Kaplica miała dziesięć okien i dwa ołtarze: Ukrzyżowanego oraz Najświętszej Maryi Panny. Ściany zdobiły malowidła iluzjonistyczne, a we wnętrzu stała figura Chrystusa Ukrzyżowanego. Msze odbywały się w piątki.
Cmentarz powiększono ponownie po 1857 roku, co było drugim etapem jego rozwoju. Gdy zagrażało mu zamknięcie, urzędnicy z parafii bernardyńskiej, dwudziestu jeden osób, wysłali list do cara Aleksandra II. Cmentarza nie zamknięto.
Na cmentarzu stoją trzy kaplice-mauzolea rodzin: Frejendów, Weimarnów i Grużewskich, z których każda ma własną architekturą i historię.
Szczególną uwagę zwraca pomnik “Anioł Pokoju” na grobowcu rodzinnym Maryniczów.
Cmentarz zamknięto dla nowych pochówków w 1967 roku. W latach 90. XX wieku objęto go ochroną jako zespół zabytkowy.
Cmentarz Bernardyński jest przykładem dziewiętnastowiecznej nekropolii, w której widać ówczesne nurty artystyczne. Pozwala poznać tradycję grobowców rodowych i jest cennym źródłem wiedzy o historii i kulturze Wilna.
Do dalszej lektury:
Stanisław Jundzill: Początki botaniki
Wirtualna wystawa zdjęć Józefa Czechowicza – Muzeum Narodowe Litwy
Dzielnica: Zarzecze
Data otwarcia: 2 października 1810 r. (pierwszy pochówek), 14 października 1810 r. (poświęcenie cmentarza)
Architekt: Józef Poussier
Wielkość: 4,6 ha
