Najbardziej rozpoznawalnym symbolem Wilna jest Wzgórze Zamkowe, znane również jako Góra Giedymina (lit. Gedimino kalnas). Właśnie tutaj odkryto ślady najstarszego osadnictwa na tych ziemiach – pozostałości obronnej osady związanej z kulturą ceramiki kreskowej.
Góra Zamkowa to naturalne wzniesienie polodowcowe, uformowane około 15 tys. lat temu. Pierwsi osadnicy, szukując strategicznego miejsca na warowną osadę, wybrali właśnie to wzgórze. W tym miejscuj narodziło się Wilno, a Góra Zamkowa stała się jej historycznym sercem.
Pierwsze drewniane umocnienia na szczycie góry powstały już w XIII wieku, jak ustalił litewski archeolog G. Vaitkevičius. Najwcześniejsza wzmianka o nich pochodzi z 1323 roku – z korespondencji wielkiego księcia litewskiego Giedymina, w której po raz pierwszy mowa jest o Wilnie. W czasach przedchrześcijańskich w pobliżu miał znajdować się zegar słoneczny, świadczący o astronomicznej wiedzy dawnych mieszkańców.
Podróżnik, rycerz i dyplomata Gilbert de Lannoy, który odwiedził Wilno na przełomie 1413 i 1414 roku, tak opisał swoje wrażenia:
„Przybyłem do panującego miasta Litwy, zwanego Wilno, w którem jest zamek położony bardzo wysoko na piaszczystej górze, otoczony kamieniem, ziemią i murem; wewnątrz jest całkiem zbudowany z drzewa.”
Drewnianą warownię, którą widział flamandzki podróżnik, strawił pożar w 1419 roku. Murowany zamek wzniesiono na jego miejscu z inicjatywy Witolda Wielkiego; prace ukończono w 1422 roku. Zachowane źródła ikonograficzne nie pozwalają w pełni odtworzyć wyglądu twierdzy, dają jednak pewne wyobrażenie: znajdowały się tam sala wielkoksiążęca, kościółek św. Marcina – przeznaczony dla katolickich cudzoziemców przebywających na dworze – trzy wieże oraz brama wjazdowa.
W XV w. Zamek Górny pełnił funkcję fortecy i był jednym z kluczowych punktów systemu obronnego miasta, zwłaszcza w okresie konfliktów z Zakonem Krzyżackim. Z czasem na jego terenie działały ludwisarnia i zbrojownia. Póżniej w jednej z wież urządzono więzienie dla szlachty. Zasady osadzenia szlachetnie urodzonych regulował III Statut Litwski (1588).
W tym samym stuleciu znaczenie warowni zaczęło maleć – życie polityczne i administracyje coraz wyraźniej przeniosło się do Zamku Dolnego.
W XVI wieku znaczenie zamku zaczęło maleć, gdy główne życie polityczne i administracyjne przeniosło się do Zamku Dolnego.
Jako warownia Zamek Górny po raz ostatni odegrał swoją militarną rolę w połowie XVII wieku. Podczas najazdu wojsk moskiewskich w 1655 roku forteca została zdobyta po długim oblężeniu i nigdy nie odzyskała dawnej świetności.
Do dziś przetrwała jedynie zachodnia baszta, wzniesiona za czasów panowania Witolda Wielkiego znana jako Baszta Giedymina – jej nazwa upamiętnia legendarnego założyciela Wilna, choć sama budowla powstała ponad sto lat po jego śmierci. Po stłumieniu powstania listopadowego w latach 1831–1896, władze carskie utrzymywały na wzgórzu twierdzę, a basztę zwieńczono drewnianą nadbudową. W 1838 r. umieszczono na niej urządzenie sygnalizacyjne, które funkcjonowało aż do 1930 roku.
Carska forteca i telegraf optyczny
Gdy Wilno stało się stolicą guberni rosyjskiej, w latach 1831-1896 władze carskie urządziły tutaj fortecę, a basztę powiększono o drewnianą nadbudówkę. W 1838 roku umieszcono na niej telegraf optyczny, który funkcjonował do 1930 roku.
Po stłumieniu powstania listopadowego w latach 1831–1896, władze carskie utrzymywały na wzgórzu twierdzę, a basztę zwieńczono drewnianą nadbudową. W 1838 r. umieszczono na niej urządzenie sygnalizacyjne, które funkcjonowało aż do 1930 roku.
Miejsce pochówku powstańców styczniowych
Teren Góry Zamkowej był wówczas zamknięty dla ludności cywilnej. To właśnie tu potajemnie pochowano uczestników powstania styczniowego (1863-1864), straconych na Placu Łukiskim. Ich szczątki odnaleziono przypadkowo odnalezione w 2017 roku, a dwa lata później, w listopadzie 2019 r., uroczyście pochowano je na Cmentarzu Na Rossie.
Muzeum Zamku Górnego
Od 1960 roku w wieży mieści się Muzeum Wieży Zamku Górnego, w którym można obejrzeć makiety średniowiecznego Wilna, a także zbroje zbroje i armaty. Ważnym elementem ekspozycji jest instalacja poświęcona Szlakowi Bałtyckiemu – „żywemu łańcuchowi rąk”, który w 23 sierpnia 1989 roku symbolicznie połączył Litwę, Łotwę i Estonię w drodze do niepodległości.
Taras widokowy. Najpiękniejszy widok na Wilno
Zwiedzający mogą wejść na taras widokowy, z którego roztacza się rozległa panorama miasta. Co roku basztę i taras odwiedza ponad 150 tysięcy turystów – to jedna z najczęściej odwiedzanych atrakcji Wilna.
Ostatnia aktualizacja tekstu: maj 2026
Dzielnica: Stare Miasto
Adres: Arsenalo g. 5
Godziny otwarcia: od 10:00-20:00 (pon.-niedz.);
Ceny biletów: 6€; bilety ulgowe (dla uczniów, studentów, emerytów) – 3€
Strona internetowa: lnm.lt
Podnośnik jest czynny w godz. 10:00 do 18:00.
