Odbudowany zamek, niegdyś siedziba Wielkich Książąt Litewskich oraz centrum polityczne i kulturalne państwa, zwany dziś jako Pałac Władców, stanowi istotny symbol odrodzenia państwowości Litwy. Obecnie funkcjonuje jako muzeum o charakterze rezydencji historycznej.
W XIV wieku państwo litewsko-polskie należało do największych organizmów politycznych w Europie. W Wilnie rozgrywały się kluczowe wydarzenia historyczne, rozwijała się dyplomacja oraz sztuka architektury. Najstarsza wzmianka o pobycie wielkiego księcia litewskiego Witolda w gotyckiej rezydencji na Zamku Dolnym pochodzi z 1413 roku.
Około 1530 roku Zygmunt Stary rozbudował rezydencję na Zamku Dolnym, wznosząc tam renesansowy pałac. Jak zauważa Tomas Venclova w książce “Opisać Wilno”, „według zamysłu budowniczych pałac musiał dorownać rezydencji królewskiej w Krakowie, poniewż wtedy Litwa, podobnie jak w czasach Witolda, ścigała się z Polską o palmę pierwszeństwa”.
Wiek XVI-XVII był okresem rozkwitu siedziby władcy. Tu była przechowywana Metryka Litewska, tu redagowano Statut Litewski, odbywały się sądy. Tu spędził lata młodzieńcze Zygmunt August (1548-1572), tu jako dziewięcioletni chłopiec został Wielkim Księciem Litewskim.
Władca uczynił z pałacu rezydencję królewską, zgromadził ogromna bibliotekę (4000 tomów), zbiory obrazów, broni. Obok pałacu założono ogród, który stał się świadkiem romantycznej historii miłosnej Zygmunta Augusta i Barbary Radziwiłłówny. W zamkowych wnętrzach gromadzono kosztowne gobeliny, które stały się nieodzownym elementem wystroju pałacowego. Szczególne znaczenie miały dla Zygmunta Augusta – jego okazale rozbudowana kolekcja tkanin dekoracyjnych wykorzystywana była podczas koronacji, uroczystości weselnych, świąt państwowych oraz spotkań z dostojnymi gości. W rezydencji zbierano również dzieła sztuki, meble oraz książki.
Od połowy XVII wieku w Dolnym Zamku działał zawodowy teatr królewski. Wystawiał on włoskie komedie, opery i balety nawiązujące do wątków mitologicznych oraz do tematyki religijnej. W 1636 roku wystawiono tu pierwsza operę Marca Scacchiego “It ratto di Helena” – o wiele lat wcześniej niż w teatrach Francji, Anglii i Hiszpanii.
W 1655 roku, podczas potopu szwedzkiego, po zajęciu stolicy przez wojska Aleksego I Michajlowicza (ros. Алексей Михайлович), pałac został splądrowany i zniszczony. Pożary trawiące stolicę Wielkiego Księstwa Litewskiego trwały wówczas przez 17 dni.
Po utracie niepodległości, w ramach polityki mającej na celu zacieranie śladów dawnej państwowości, w latach 1799-1801 rozebrano mury pałacu. W drugiej połowie XIX wieku teren po dawnej rezydencji został wyrównany, a w jego miejscu urządzono park.
W 2001 roku Sejm Republiki Litewskiej podjął decyzje o odbudowie pałacu książęcego, stanowiącego część Zamku Dolnego. Celem odbudowy było przybliżenie historii i dziedzictwa kulturowego, prowadzenie działalności edukacyjnej oraz pełnienie funkcji reprezentacyjnej.
Znaczącym zwolennikiem odbudowy Pałacu był były premier i prezydent Litwy śp. Algirdas Brazauskas, który wyrażał nadzieję, że Pałac przyczyni się do pogłębiania wiedzy o kulturze Litwy i wzbudzi w narodzie poczucie patriotyzmu.
Nie zachowały się niestety oryginalne źródła pozwalające dokładnie odtworzyć wygląd budynku, który został zburzony na przełomie XVIII i XIX wieku. Do rekonstrukcji głównej Pałacu Władców wykorzystano akwarele Franciszka Smuglewicza.
Badania archeologiczne na terenie dawnego pałacu prowadzone były od 1987 roku przez 13 lat. W ich trakcie odslonięto znaczną część fundamentów, piwniczne sklepienia, brukowane podwórze, fragmenty pieców i podłóg – łącznie około 3 tysięcy zabytków.
Placówkę muzealną symbolicznie otwarto 6 lipca 2009 roku, podczas obchodów tysiąclecia pierwszej wzmianki o nazwie “Litwa” w Rocznikach Kwedlinburskich). Na uroczystość przybyło 15 głów państw oraz 4 osoby koronowane.
Dla zwiedzających Pałac Władców udostępniono 6 lipca 2023 roku.
Dzięki współpracy z “Google” został sporządzony wirtualny spacer po muzeum. Możemy podziwiać dwie stałe ekspozycje pięknego wystroju pałacu doby późnego gotyku, renesansu i wczesnego baroku oraz Salę Skarbca –
W nowych murach pałacu czuć powiew kilku wieków burzliwej historii państwa. Pałac Władców odbudowany został bowiem w taki sposób, ze piwnice zachowały stan pierwotny, a parter i piętra – symboliczny.
Można tu obejrzeć m. in. piece z herbami rodowymi, rzeźby, największą w świecie unikatową kolekcję historycznych kafli piecowych, drewniane sufity, żyrandole. Zwiedzając Pałac, będziemy mogli zauważyć zmianę stylów oraz zapoznać się z bezcennymi skarbami rozmieszczonymi w 60 salach i komnatach o łącznej powierzchni 13,5 tys. km2.
Odbudowa Pałacu nad Wilią jest najbardziej kosztownym projektem w historii kultury współczesnej Litwy, wywołującym wiele sporów i konfrontacji (np., koszta w roku 2011 wynosiły ok. 367 mln litów).
Dla upamiętnienia 1000-lecia Litwy, Bank Litwy wydal 500-litowa Złotą Monetę “Pałac Władców” o wadze 31,1 g, która została wybita stemplem lustrzanym nakładem 1000 egzemplarzy.
Polecamy: Muzeum Pałac Wielkich Książąt Litewskich
Dzielnica: Stare Miasto
Adres: Katedros a. 4
Godziny otwarcia muzeum: wtorek–piątek: 11.00–18.00; sobota, niedziela i w dniu poprzedzającym święta narodowe 11.00–16.00; nieczynne w poniedziałki i w święta narodowe; Ostatnie wejście i zakup biletu na 1h przed zamknięciem ekspozycji.
Wstęp do muzeum: dorośli – 4-8€; uczniowie, studenci, emeryci – 50% taniej; 1 dorosły i 1–3 dzieci – 10€; 2 dorosłych i 1–3 dzieci – 17€;
UWAGA: Ostatnie wejście na 1h przed zamknięciem ekspozycji
WSTĘP WOLNY: dzieci do lat 7, wychowankowie domów dziecka, niepełnosprawni, muzealnicy litewscy i członkowie Międzynarodowej Rady Muzeów (ICOM), nauczyciele z ponad 10 osobową grupą;
Przewodnik w języku obcym: 25€
Wstęp do muzeum: ekskursijos@valdovurumai.lt; tel.: (+370 5) 262 0007
Strona internetowa: valdovurumai.lt/en
Facebook: valdovurumai
Ostatnia aktualizacja 10 grudnia 2025
