Poniższy tekst jest wstępem do serii tekstów o władcy litewskim Giedyminie.
Następne części:
1. Wielki książę litewski Giedymin
2. Polityka wewnętrzna Giedymina
3. Polityka zewnętrzna Giedymina
1. Centralizacja i umocnienie władzy książęcej
Giedymin, Kontynuując dzieło króla Mendoga, stworzył podwaliny państwa na gruncie litewsko-ruskim. Głównym celem jego polityki wewnętrznej było wzmocnienie i konsolidacja zjednoczonego państwa litewskiego, co miało być wspierane przez rozwój gospodarczy. Monarcha umocnił i scentralizował feudalną władzę wielkoksiążęcą. Za jego czasów wykształciła się wczesna, wojownicza monarchia feudalna. Ostatecznie powstała dwudziestoosobowa rada książęca (lit. Didžiojo kunigaikščio taryba).
Wielki książę litewski był formalnym właścicielem wszystkich ziem w państwie. Miał prawo darować włości bojarom lub osadnikom lub kontrolować zarządzanie nimi. Sprawował również funkcję najwyższego sędziego. Na Litwie nie stosowano jeszcze prawa pisanego – opierano się na prawie zwyczajowym, przy czym istotnym źródłem norm prawnych pozostawał sam wielki książę jako najwyższy sędzia. Administracja i sąd nie były rozdzielone, ciwunowie i namiestnicy sprawowali funkcję sędziów na podległym im terytorium. Tradycja prawa zwyczajowego nie przeszkodziła w stworzeniu swoistego systemu prawnego, który w późniejszych źródłach nazywany jest prawem litewskim. Obok niego na ziemiach ruskich działało tak zwane prawo ruskie. Centralna administracja państwowa nie była jeszcze oddzielona od urzędników dworskich. Skarbiec państwa i skarbiec władcy były ze sobą połączone i zarządzał nimi jeden skarbnik. Pojawiali się kolejni urzędnicy państwowi, którzy dbali nie tylko sprawy dworskie, np. stajenny musiał troszczyć się zarówno o stajnie dworskie, jak stadniny w całym państwie. Służba wasalna była organizowana według norm Prawdy Ruskiej.
Fenomen Wielkiego Księstwa Litewskiego polegał na tym, że niewielki ilościowo naród litewski ujarzmił obce etnicznie ziemie i utworzył ogromne państwo, które w owym czasie stało się jednym z największych w Europie wschodniej.
Dawne księstwa dzielnicowe dysponowali odmiennymi walutami. Monarsze litewskiemu udało się przeprowadzić reformę pieniężną. Giedymin przywiązał litewski system pieniężny do grosza czeskiego, który był najpopularniejszą monetą obiegową i przeliczeniową w środkowej Europie.
2. Listy Giedymina – wyrazem polityki Wielkiego Księstwa Litewskiego
Zachowało się 6 kopii listów Giedymina (spisanych w języku łacińskim w latach 1323-1324) napisanych w Wilnie do różnych wystawców: do papieża Jana XXII, do franciszkanów i dominikanów miast Saksonii, do rzemieślników i kupców w niemieckie Hanzy. Władca państwa pogańskiego informował świat chrześcijański o korespondencji skierowanej do stolicy Apostolskiej, prosił o przyjęcie Litwy na łono Kościoła.
Listy były pisane przez zakonników i to rzutuje na ich treść. Zostały podyktowane minorycie Henrykowi we własnej kancelarii książęcej. Ich tłumaczeniem na język niemiecki i łaciński zajmowali się kronikarze Bertold i Henryk. Według panujących zwyczajów władca wymagał, by ich pierwopis przesyłano z miasta do miasta, a kopie wywieszano na drzwiach kościołów.
Z korespondencji Giedymina, adresowanej do całego świata chrześcijańskiego, dowiadujemy się o świątyniach wzniesionych przezeń w Wilnie i Nowogródku, o dążeniu do zapewnienia katolikom warunków zachęcających do osiedlania się na terytorium Litwy.
Odnośnik: Wikipedia
Władca litewski obiecywał stworzyć dogodne warunki do rozwoju miast, handlu i rzemiosła. W tym celu Giedymin przeniósł stolicę z Kiernowa do Trok, później zaś do Wilna, które stanie się nowym centrum politycznym i stałą stolicą monarchii.
Listy o charakterze publicznym przedstawiały program rozwoju gospodarki i pełniły funkcję kampanii promocyjnej, zachęcając kupców i rzemieślników do osiedlenia się w Wilnie – choć bez większego sukcesu. Obiecywały one dziesięcioletnie zwolnienie osadników z ceł, myta i innych poborów, a także swobodę przyjazdu i wyjazdu rzemieślnikom, takim jak szewce, kowale, kamieniarze, płatnerze, złotnicy i solarze.
Listy Giedymina są źródłem niezwykle cennym, gdyż w jednym z nich, wysłanym w dniu 25 stycznia 1323 roku do papieża Jana XXII, spotykamy pierwszą wzmiankę o mieście Wilnie, które nazwę swą Vilna wywodzi od rzeki Wilny lub Wilni.
Monarcha wierzył, że z napływem nowych sił ożywi gospodarkę i przyczyni się do rozwoju nowoczesnych technologii. Giedymin zamierzał otworzyć kraj dla chrześcijan, zawrzeć traktat z Rygą i Zakonem Inflanckim oraz udostępnić szlak handlowy z zachodu na Litwę do Pskowa i Nowogrodu. Umożliwiłoby to całej Hanzie oraz kupcom zamorskim dostęp do wnętrza Litwy i Rusi, co było niekorzystne dla Zakonu, który mógłby stracić swoje prawa do Litwy wynikające z cesarskich nadań oraz darowizny Mendogowej.
W nowo powstających miastach litewskich wyodrębniała się również warstwa rzemieślników, którzy specjalizowali się, odchodzili od pracy na roli i zaczęli produkować na potrzeby rynku. Świadczą o tym odkryte w Wilnie i Kiernowie osady zamieszkałe przez wyspecjalizowanych rzemieślników (obróbka kości i kory brzozowej, kaletnictwo i in.).
Koresponcencja ta zdemaskowała grabieżce cele polityki zakonów oraz ukazywała krzywdy wyrządzane Litwie z ich strony. Krzyżacy prowadziły działania zbrojne przeciw ziemiom litewskim z dwóch kierunków: od północy (wzdłuż Niemna) i od południa (od strony Dźwiny (jęz. łot. Dauguva)). Dnia 2 października 1323 roku doszło do podpisania trójstronnego porozumienia pomiędzy Giedyminem a Zakonem, biskupem ryskim wraz z jego kapitułą oraz miastem Rygą. Rok później układ został zatwierdzony przez papieża. Stanowiło to częściowy sukces dyplomacji litewskiej i zapewniło czteroletni okres pokoju. Traktat, obowiążujący do 1328 roku, zakończył izolację dyplomatyczną Litwy oraz umożliwił stosowanie prawa ryskiego wobec osadników przybywających na jej terytorium.
Listy Giedymina stanowią pierwsze oficjalne przesłanie dyplomatyczne Litwy skierowane do świata katolickiego. Są one zarazem cennym pomnikiem piśmiennictwa – jednymi z najstarszych zachowanych dokumentów Wielkiego Księstwa Litewskiego – oraz ważnym źródłem do dziejów państwa litewskiego. Ukazują zmianę w podejściu władcy litewskiego do chrześcijaństwo oraz dodawały otuchy katolikom przybywającym do państwa Giedymina.
3. Ryga sprzymierzeńcem Litwinów
Litwini stali się sojusznikami Rygi w walce z Zakonem. Dzięki temu miasto umocniło swoją pozycję, stając się głównym ośrodkiem arcybiskupstwa oraz jednym z najbardziej rozwiniętych portów nad Morzem Bałtyckim. W 1282 roku Ryga weszła w skład Hanzy, choć nie była uznawana przez Zakony.
W 1322 roku magistrat Rygi wystosował list do Giedymina z prośbą, aby nie zawierał porozumień z zakonami bez zgody arcybiskupa oraz miasta Rygi. Sojusz Giedymina z Rygą okazał się korzystny dla obu stron, gdyż umożliwiał wspólnie przecistawienie się zakonnikom. Wielki książę zaproponował kupcom hanzeatyckim nowe szlaki handlowe prowadzące na Litwę nie tylko przez Rygę, lecz także przez polskie Mazowsze. Za panaowania Giedymina i Olgierda trasy te dopiero się kształtowały, a rozwojowi kontaktów handlowych przeszkadzały jednak ciągłe działania wojenne.
4. Monarchia wojskowa
Trwałość władzy wielkich książąt litewskich w średniowieczu nie mogła zostać zapewniona bez poparcia warstwy wojskowej. Brak odpowiedniej liczby wojowników stanowił jedno z głównych wyzwań rządów Giedymina, gdyż rycerstwo jako odrębny stan społeczny nie było jeszcze ukształtowane, a sytuacja wewnętrzna potrzebowała sprawnej organizacji militarnej do tłumienia waśni między litewskimi kunigasami. Władca stał czele wszystkich wypraw wojennych podejmowanych w imieniu Wielkiego Księstwa Litewskiego – monarchii o wyraźnie militarnym charakterze, której trzon stanowiła liczna dobrze zorganizowana drużyna wielkoksiążęca. Tworzyli ją bojarzy książęcy, nieposiadający własnych ziem, a ich dobrobyt był uzależniony od zdolności monarchy do zdobywania nowych terytoriów, łupów wojennych oraz czerpania dochodów z podbitych ziem.
Reforma wojskowa Giedymina miała na celu wzmocnienie i modernizację sił zbrojnych, odbudowę potęgi polityczno-militarnej państwa oraz stworzenie skutecznej linii obronnej przeciwko najazdom krzyżackim. Istotnym elementem tych działań była budowa sieci zamków kamiennych wzdłuż linii Troki – Wilno – Miedniki – Grodno – Lida – Krewo – Miadzioł (białor. Мядель). Na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego większr znaczenie niż architektura sakralna , charakterystyczne dla chrześcijańskiej Europy, miała architektura militarna, której trwałym dziedzictwem stały się murowane zamki. Łączyły one funkcję rezydencjonalną, związaną ze stałym pobytem załogi, z funkcją obronną.
W organizacji wojska pojawił się również urząd koniarza, odpowiedzialnego za hodowlę i opiekę nad końmi przeznaczonymi dla stadnin wielkiego księcia.
Pomiędzy poszczególnymi ziemiami rozległego państwa istniały znaczne rozbieżności dotyczące reguł służby wojskowej. Litwini przejmowali najważniejsze wynalazki wojskowe i od Krzyżaków i od Rusinów. Wojsko nie posiadało jednolitego uzbrojenia, każdy wojownik samodzielnie szykował broń, mógł ją kupić, otrzymać w prezencie lub zdobyć podczas wyprawy wojennej.
Podstawą uzbrojenia był hełm, tarcza, włócznia, miecz, szabla, łuk. Najpopularniejszym rodzajem broni była kopia mająca 2 metry długości. Artylerii jeszcze nie było, w WKS zaistniała ona dopiero od końca XIV wieku.
Ważnym wynalazkiem wojskowym w dziedzinie uzbrojenia obronnego była specyficzna litewska odmiana tarczy (chroniąca dłoń i sylwetkę wojownika) tak zwana “lietuviška pavisa”. Nie zachowała się unikalna jej konstrukcja. Było to czworokątne uzbrojenie zwężające się ku dołowi, wykonane z drewna pokrytego skórą. W centrum takiej tarczy znajdowały się zgrubienia zmiękczające uderzenie. Do końca XV wieku wykorzystywały ją formacje piesze i kopijnicy.
5. Tworzenie hierarchii dynastycznej
Do końca XIV wieku w Wielkim Księstwie Litewskim utrzymywał się system dwuwładzy, określany mianem diarchii, polegający na równorzędności dwóch najwyższych stanowisk w państwie Rządzący wielki książę dzielił władzę z innym członkiem dynastii – najczęściej bratem lub synem – jednocześnie wyznaczając następcę tronu, co wynikało z wojennego charakteru monarchii. Władza wielkiego księcia miała charakter dziedziczny. Zasady dziedziczenia trudno jest jednak ustalić. Etniczne ziemie litewskie, takie jak Auksztota i Dzūkija, pozostawały bezpośrednią domeną wielkiego księcia litewskiego.
Małżeństwa dynastyczne w średniowiecznej Litwie pełniły funkcję kontraktów politycznych. Dążąc do umocnienia zawieranych sojuszy, Giedymin wydawał swoje córki za władców innych krajów, zwłaszcza wpływowych książąt Rusi, Moskwy, Tweru, Suzdala. Wielki książę wyróżniał się wybitnym talentem strategicznym – umiejętnie wykorzystywał sytuację polityczną panującą na obszarze Złotej Ordy, dzięki czemu zdołał zdobyć i przyłączyć do Litwy liczne ziemie. Jego sukcesy dyplomatyczne pozwoliły mu uniknąć wielu konfliktów zbrojnych.
Odnośnik: “Historia Litwy”. Współautorzy: Alfonsas Eidintas, Alfredas Bumblauskas, Antanas Kulakauskas, Mindaugas Tamošaitis. Wydawnictwo: Eugrimas, 2013. ISBN 6094371623, 9786094371622.
6. Dwukrotne, nieudane próby chrztu Litwy
Możnowładca zrozumiał, że w ówczesnej Europie jest miejsce tylko dla chrześcijańskich państw. Celem rządów Giedymina było zatrzymanie ekspansji Zakonów niemieckich na etniczne ziemie litewskie. Władca rozpoczął zabiegi dyplomatyczne mającą na celu zdemaskowanie prawdziwych zamiarów Krzyżaków.
Kiedy granice Wielkiego Księstwa Litewskiego przesuwały się na wschód, mimowolnie państwo stawało się bogatsze o nowe tereny i prawosławną ludność na nich. Stojąc na granicy dwóch światów: chrześcijańsko-rzymskiego i grecko-bizantyjskiego, państwo litewskie starało się wygrywać antagonizmy między tymi dwoma kościołami. Rządząc państwem dwuetnosowym (narodów jeszcze wtedy nie było) i dwureligijnym (pogańscy Bałtowie i chrześcijańscy Słowianie), Giedymin próbował zachowywać równowagę między dwiema siłami.
Historyk litewski Mindaugas Šapoka pisze:
”W XIV wieku Wielkie Księstwo Litewskie stało się jednym z największych i najpotężniejszych państw w Europie. Wraz z przyłączeniem ruskich ziem prawosławnych Litwa stała się obszarem – lub „kulturowym pomostem” – znanym z tolerancji dla kultury wschodnio-bizantyjskiej i zachodnio-łacińskiej. Litewscy władcy pozostali poganami przez długi czas i odsuwali próby konwersji na chrześcijaństwo, chociaż było to przedmiotem troski papieży rzymskich i cesarza Karola IV oraz królów Polski i Węgier. … Ciągłe wojny utrudniały rozwój ekonomiczny Litwy.”
Giedymin, świadomy zarówno jednoczącej, jak i dzielącej roli religii, próbował przezwyciężyć dotkliwą izolację swojego państwa poprzez rozważenie chrztu etnicznej Litwy, na której obszarze dominowało pogaństwo. Jednocześnie ma wschodnich ziemiach kraju, zamieszkanych przez ludność prawosławną, utworzył metropolię podporządkowaną Wielkiemu Księstwu Litewskiemu. Sytuacja miała charakter dwojaki: z jednej strony przyjęcie chrztu umożliwiłoby Litwie wejście do wspólnoty państw chrześcijańskich i zapewniłoby ochronę przed najazdami niemieckimi, z drugiej jednak strony miało ono ograniczone znaczenie wewnętrzne. Wynikało to z faktu, że w Wielkim Księstwie Litewskim zdecydowaną większość ludności – ponad cztery piąte mieszkańców – stanowili już wówczas chrześcijanie obrządku greckiego, przewyższający Litwinów zarówno liczebnie, jak i kulturowo.
W 1317 roku papież skierował do Giedymina list z propozycją przyjęcia chrztu. Władca litewski długo zwlekał z odpowiedzią i dopiero w 1322 roku, w obliczu nieustannego oraz narastającego zagrożenia ze strony Zakonu Krzyżackiego wobec ziem etnicznie litewskich, odniósł się do papieskiej inicjatywy. W swojej odpowiedzi oświadczył, że jest skłonny przyjąć chrzest, uznając go za środek obrony ojczyzny przed agresją Zakonu. Bez chrztu ochrona ta była niemożliwa, jednak jego przyjęcie bez odpowiedniego pośrednictwa politycznego i dyplomatycznego było wówczas przedwczesne.
Zapowiedź chrystianizacji miała przede wszystkim charakter dyplomatycznej propagandy, gdyż Wielkie Księstwo Litewskie nie było w tym czasie rozdarte wewnętrznymi sprzecznościami, jak miało to miejsce za panowania Mendoga. O mądrości litewskiej polityki świadczył natomiast sposób traktowania partnerów politycznych, zwłaszcza Rusi, polegający na poszanowaniu ich wiary, języka oraz tradycji. Sam Giedymin wyróżniał się niezwykłą tolerancją religijną: zatrudniał w swojej kancelarii skrybów, pięciu jego synów było chrześcijanami, fundował kościoły, a w jego otoczeniu znajdowało się wielu prawosławnych bojarów. Jednocześnie sam pozostał wierny pogaństwu, składając ofiary Perkunowi oraz innym pogańskim bóstwom.
W jednym z listów Giedymina skierowanych do papieża pisał: „Niech Polacy wyznają wiarę wedle swego obrządku, Rusini według swego, my według swego, a wszyscy mamy jednego Boga”. W tej postawie wielkiej tolerancji religijnej tkwiła istotna siła państwa litewskiego, gdyż tylko dzięki wyrozumiałości wobec różnorodności wyznaniowej możliwe było przyłączenie i utrzymanie tak rozległych terytoriów.
Narzucanie Wielkiemu Księstwu Litewskiemu chrześcijaństwa siłą oznaczałoby podporządkowanie wiernych niemieckim biskupom bądź bezpośrednio papieżowi. Z tego względu Giedymin dążył do przyjęcia chrztu bez pośrednictwa niemieckiego, zachowując niezależność polityczną i religijną swojego państwa.
Zdaniem litewskiego historyka Zenonasa Ivinskisa Giedymin odnosił się do kwestii chrztu raczej ogólnikowo. Wielkie Księstwo Litewskie bardziej niż samej chrystianizacji potrzebowało pokoju z Zakonem, zachowania neutralności oraz wyjścia z izolacji międzynarodowej. W pierwszej kolejności władca litewski obiecał jednak papieżowi przyjęcie katolicyzmu z rąk Rygi, która podobnie jak i Litwa prowadziła walkę z Zakonem o zachowanie swojej niezależności.
Zakony podejmowały różne działania, aby udaremnić te plany. Ich wysłannicy porwali pieczęć z listu wysłanego do papieża, aby wzbudzić wątpliwości co do autentyczności korespondencji i podważyć wiarygodność Giedymina. W ten sposób Krzyżacy zyskali na czasie, a następnie przekupili feudałów żmudzkich, by sprzeciwili się przyjęciu chrztu na pogańskiej Żmudzi. Proponowali nawet skłonić samego Giedymina do zmiany stanowiska, ofiarując mu łapówkę w wysokości tysiąca marek.
Państwu litewskiemu zagrażała wówczas wewnętrzna niestabilność, dlatego w 1324 roku, gdy na Litwę ponownie przybyli wysłannicy Rzymu, wielki książę litewski wycofał się z wcześniejszej obietnicy przyjęcia chrztu, obarczając winą rzekomą pomyłkę tłumacza. Podstawowym warunkiem chrystianizacji było jednak zachowanie pełnej niezależności Wielkiego Księstwa Litewskiego, czego nie mógł zagwarantować nawet papież. Dla etnicznej, pogańskiej Litwy chrzest oznaczałby naruszenie dotychczasowej struktury kultowej, a odrzucenie opieki wielu bóstw mogło wzbudzać lęk wśród pospólstwa. Istotnym motywem działań Giedymina była także obawa przed możliwymi napięciami z prawosławną ludnością zamieszkującą wschodnie ziemie państwa.
Ostatecznie dyplomatyczne zabiegi Giedymina zakończyły się niepowodzeniem. Pielgrzymi nie przybywali do pogańskiej Litwy, a doprowadzenie do zawarcia pokoju z Zakonem oraz przyjęcia chrztu nie zależało wyłącznie od władcy litewskiego – decydującą rolę wciąż odgrywał Zakon Krzyżacki. Mimo to, nasilające się napaści krzyżackie skłoniły Giedymina do ponownego powrotu do idei chrztu państwa. W 1431 roku podjął on próbę przyjęcia chrztu z rąk czeskich franciszkanów, którzy przybyli na Litwę z misją, jednak i ta misja zakończyła się również niepowodzeniem.
Powyższy tekst jest wstępem do serii tekstów o władcy litewskim Giedyminie.
Następne części
1. Wielki książę litewski Giedymin
2. Polityka wewnętrzna Giedymina
3. Polityka zewnętrzna Giedymina
