Góra Krzyży (lit. Kryžių kalnas), położona zaledwie dwanaście kilometrów na północ od Szawel (Šiauliai) na Litwie, to miejsce niezwykłe – prawdziwa przestrzeń obcowania z sacrum. Krzyż, który od wieków pozostaje symbolem wiary, nadziei i odkupienia, zyskuje tutaj szczególną wymowę. Z roku na rok krzyży przybywa, a wzgórze nabiera symbolicznej głębi. Nawet w czasach sowieckich represji ludzie nieprzerwanie pielgrzymowali na Górę Krzyży, strzegąc jej tradycji.
Zanim stanął pierwszy krzyż
Dzieje tego miejsca sięgają epoki na długo poprzedzającej chrystianizację litewskich ziem. Źródła historyczne mówią, że właśnie tutaj rozegrała się bitwa między kawalerami mieczowymi a miejscowymi poganami. Zginęło w niej wielu mnichów i żołnierzy, a ku ich pamięci okoliczni mieszkańcy usypali kurhan i rozpalili na nim święty ogień. Dawniej mogła stać tu twierdza, którą kronikarze nazywali Kule albo Kulan – w 1348 roku kawalerowie mieczowi napadli na nią i spalili doszczętnie. Jej nazwa prawdopodobnie pochodzi od pobliskiej rzeczki Kulpė. Gdy na ziemie te przyszło chrześcijaństwo, Litwini nie przestali czcić tego miejsca.
Miejscowa ludność twierdzi, że pierwsze krzyże stawiano tu w intencji zdrowia. Inne przekazy mówią, że pojawiły się one w 1831 roku, by upamiętnić poległych w powstaniu listopadowym. Litewski artysta i regionalista Vilius Puronas w broszurze „Kryžių kalnas” przytacza legendę, zgodnie z którą wznieli je wówczas krewni powstańców na niewielkim grodzisku Jurgajcie (lit. Jurgaičių piliakalnis).
Kapliczka i jej los
Od niepamiętnych czasów stała na wzgórzu kapliczka, do której według przekazów przyszli modlić się w 1863 roku powstańcy. Kozacy, dowiedziawszy się o ich obecności, szczelnie zamknęli wejście i przez trzy dni zasypywali budowlę ziemią, grzebiąc ukrywających się wewnątrz. Z czasem kapliczka zapadła się, pozostawiając w gruncie zagłębienie, lecz miejsce nie utraciło swojej świętości – wierni nadal tu przychodzili, by nadal modlić się i podtrzymywać tradycję pamięci. W czasie drugiej wojny światowej resztki kapliczki zostały zburzone.
Święte wzgórze wiary i pamięci – Góra Krzyży, Litwa
Krzyż pod zakazem
Po powstaniu styczniowym 1863 roku władze carskie zakazały stawiania i odnawiania krzyży poza cmentarzami i terenami kościelnymi. Niszczono je, karano stawiających. Jeśli już wydawano polecenie, to tylko na fabryczne metalowe krzyże. Zakazywano natomiast stawiania rzeźb wyrabianych przez miejcowych twórców ludowych. Władze decydowały nie tylko o tym, gdzie można stawiać krzyże, ale też jak mają wyglądać. Chodziło o coś więcej niż porządek – chodziło o wymazanie litewskiego, ludowego charakteru tych miejsc.
Mimo carskich zakazów, a później zawirowań i I wojny światowej, Góra Krzyży stopniowo się rozrastała i umacniała swój sakralny charakter. Prawdziwy rozkwit nastąpił w okresie międzywojennym: pielgrzymi wspinali się na wzgórze, by się modlić, odprawiano tu również msze święte.
Od 1961 roku Góra Krzyży zaczęła szczególnie drażnić władze radzieckie. Używano piły, siekiery – rozpoczął się proces, który dziś bywa nazywany “ateizmem buldożerowym” i który z różnym natężeniem trwał aż do połowy lat osiemdziesiątych. Wzgórze kilkakrotnie zrównano z ziemią, usuwając wszystkie stojące na nim krzyże; odcinano nawet prowadzące do niego drogi. Po każdym zniszczeniu krzyże pojawiały się jednak na nowo.
W 1961 roku rozpoczęło się systematyczne niszczenie wzgórza: drewniane krzyże palono, metalowe wywożono na złom, kamienne i betonowe rozbijano i wrzucano do strumienia Kulpė. W samym 1961 roku przepadło około pięciu tysięcy krzyży wraz z kapliczką, a do 1975 roku kolejnych około tysiąca dwustu. Teren patrolowały oddziały KGB i milicji. Pod koniec lat siedemdziesiątych władze rozważały najbardziej radykalny plan – zalanie wzgórza wodą. Dopiero w 1988 roku władze przestały karać tych, którzy stawiali krzyże na wzgórzu. Po odzyskaniu przez Litwę niepodległości w 1990 r., Góra Krzyży stała się również symbolem tych, którzy oddali życie za wiarę i wolność.
Wizyta papieża Jana Pawła II rozsławiła górę na cały świat
Najważniejszym wydarzeniem wdziejach Góry Krzyży była wizyta papieża Jana Pawła II. 7 września 1993 roku – to ona rozsławiła wzgórze na cały świat. Ojciec Święty modlił się w kaplicy zbudowanej (Kaplica Papieska) u podnóża wzgórza, a na samej Górze Krzyży stanął wzniesiony z tej okazji krzyż. Jan Paweł II zwrócił się do zgromadzonych tłumnie wiernych słowami, które przeszły do historii:
„Dziękuję wam, Litwini, za tę Górę Krzyży”.
„Niech to Wzgórze Krzyży na końcu drugiego tysiąclecia po Chrystusie świadczy i głosi nowe, trzecie tysiąclecie, głosi Zbawienie i Odkupienie, czego nigdzie indziej nie znajdziemy, jak tylko w Krzyżu i Zmartwychwstaniu naszego Odkupiciela.”
Klasztor z papieskiej inicjatywy
W 1998 roku franciszkanie kupili teren przylegający do Góry Krzyży, a 8 lipca 2000 r. poświęcono tam swój klasztor. Inicjatywa powstała z bezpośredniej zachęty papieża Jana Pawła II, który jesienią 1993 roku – zaledwie kilka tygodni po wizycie na Litwie – odwiedził franciszkańskie sanktuarium w La Vernie we Włoszech i zaproponował tamtejszym zakonnikom założenie domu przy Górze Krzyży. Skromny klasztor sklada sie z kilku cel, kaplicy i biblioteki.
Droga Krzyżowa – tradycja starsza niż klasztor
Tradycja Drogi Krzyżowej na Górze Krzyży jest jednak znacznie starsza niż franciszkańska obecność w tym miejscu – sięga końca XIX wieku, kiedy przy czternastu stałych stacjach rozmieszczonych na wzgórzu zbierali się okoliczni mieszkańcy. Franciszkanie oddzidziczyli tę praktykę i tchnęli w nią nowego ducha: dawne pieśni ludowe ustępują dziś miejsca kanonom z Taize, a Droga Krzyżowa bywa łączona z nocnymi czuwaniami.
Opracowała Aleksandra Jankowicz
Organizuję wycieczki dla pielgrzymów z przewodnikiem:
Góra Krzyży, Szydłów, Cytowiany, Kowno oraz Wilno.
Jeśli chcesz poznać szczegóły — napisz do mnie:
aleksandra@poznajwilno.pl
Bibliografia:
1. Vilius Puronas, Kryžių kalnas: paslaptys, legendos, padavimai (Góra Krzyży: tajemnice, legendy, podania). Leidykla „Momentas”, Šiauliai 1991
2. Vilius Puronas, Kryžių kalno mįslės. Istorija, legendos, paslaptys (Zagadki Góry Krzyży. Historia, legendy, tajemnice). Šiaulių turizmo informacijos centras, Šiauliai 2012. Knyga
3. S. Smilingytė-Žeimienė, D. Vasiliūnienė (red.), Lietuvos sakralinė dailė, t. II: Šiaulių vyskupija, d. 2: Šiaulių dekanatas, kn. 3: Kužiai–Pavėkiai. Lietuvos kultūros tyrimų institutas, Vilnius 2022.
4.Alfonsas Motuzas, Kryžių kalnas: katalikiška etninė kultūra (Góra Krzyży: katolicka kultura etniczna). Vytauto Didžiojo universiteto leidykla, Kaunas 2013
Ostatnia aktualizacja: maj 2026
