Poniższy tekst jest wstępem do serii tekstów o władcy litewskim Giedyminie.
Następne części:
1. Wielki książę litewski Giedymin
2. Polityka wewnętrzna Giedymina
3. Polityka zewnętrzna Giedymina
Panowanie dynastii Giedyminów przypada na lata 1315-1572 i w świadomości narodowej Litwinów uważane jest za najświetniejszy okres w historii Litwy. Do najbardziej znanych członków tej wielkiej rodziny należeli Giedymin, Olgierd, Kiejstut oraz Witold.
Historyczne godło rodu – słupy Giedymina – jest jednym z najważniejszych symboli państwowych Litwy. Przedstawia trzy słupy, które prawdopodobnie są wariantem tamgi, znaku, którym kunigasi odznaczali swoje konie.
Giedymin (1275-1341, dziadek Jagiełły i Witolda) objął panowanie w wieku czterdziestu lat. Mianował się królem (rex Lethoviae, Eustoythen, Samaythen, Pleskowe et omnes Ruteni), mimo że nigdy nie był koronowany. Nie był też założycielem rodu, objął rządy po swoim (chyba) bracie Witenisie (biał. Wicień, lit. Vytenis). Oprócz licznych grodów założył dwie kolejne stolice Wielkiego Księstwa Litewskiego: w 1316 r. Troki (lit. Trakai), a w 1323 roku – Wilno (lit. Vilnius). Za panowania tego monarchy Litwa objęła w regionie pozycję mocarstwową.
Wielkie Księstwo Litewskie w pierwszej połowie XIV wieku
Za czasów panowania Giedymina państwo litewskie, utworzone wokół Nowogródka (od drugiej połowy XIII wieku stolicy), otrzymało nazwę Wielkiego Księstwa Litewskiego. Nowogródek, leżący na litewsko-ruskim pograniczu, stał się centrum życia religijnego, a od 1316 roku – rezydencją prawosławnego metropolity litewskiego.
W wiekach XIII i XIV pogańska Litwa była otoczona ze wszystkich stron przez ludy chrześcijańskie. W połowie XIX wieku Wielkie Księstwo Litewskie obejmowało tereny o zróżnicowanym składzie etnicznym:
– Ziemie etnicznie litewskie stanowiły terytorialnie niewielką część księstwa. Ludność właściwa – Litwini -stanowili jedynie około 10% całkowitej populacji. Posługiwali się językiem litewskim w codziennej mowie, wyznawali pogaństwo, a elity władały językiem ruskim.
– Ziemie zachodnie i południowe, zamieszkiwane przez ludność ruską, były obszarem dominacji prawosławia.
Litwa etniczna liczyła około 300 000 mieszkańców, podczas gdy ziemie ruskie – około 1 700 000.
Na tych ziemiach zaczął się kształtować słowiański naród Wielkiego Księstwa Litewskiego – Rusini – odrębny od Rusi moskiewskiej. Litwini, obejmując urząd namiestników na ziemiach ruskich, zetknęli się z systemem kościelnym i piśmiennictwem, a wielu z nich przyjęło prawosławie. Kształtujący się język staroruski stał się oficjalnym językiem urzędowym Wielkiego Księstwa Litewskiego.
W klasztorach używano języka staro-cerkiewno-słowiańskiego, wywodzącego się z Bułgarii. Na dworze wielkoksiążęcym i w kancelarii urzędowej dominował ruski język urzędowy, w którym sporządzono później Metrykę Litewską, Roczniki Litewskie oraz Statuty Litewskie. Ruski język urzędowy funkcjonował równolegle z piśmiennictwem “bułgarskim”. Łacina natomiast była używana w korespondencji dyplomatycznej z chrześcijańską Europą.
Mimo że Wielkie Księstwo Litewskie stało się potężnym państwem, europejskie ustawodawstwo nie uznawało pogańskiej Litwy. Kraj ten pozostawał politycznie, gospodarczo i kulturowo izolowany od chrześcijańskiej Europy. W rezultacie rycerstwo z całej Europy przybywało do Krzyżaków, aby pod pretekstem chrystianizacji podbijać i plądrować Litwę.
Rycerze niemieccy, wspierani przez papieża oraz zachodnich feudałów, wznosili zamki i twierdze wzdłuż granic państwa litewskiego, a z czasem budowali również fortyfikacje na terenach Wielkiego Księstwa.
Powyższy tekst jest wstępem do serii tekstów o władcy litewskim Giedyminie.
Następne części:
1. Wielki książę litewski Giedymin
2. Polityka wewnętrzna Giedymina
3. Polityka zewnętrzna Giedymina
