Dawniej ulica Jana Basanowicza (lit. J. Basanavičiaus g.) stanowiła południowo-zachodnie przedmieście Wilna, ciągnąc się wzdłuż ważnego szlaku prowadzącego z Trok do Grodna – tzw. Traktu Trockiego. Początkowo znajdowała się za miejskim wałem, dziś należy do dzielnicy Nowego Miasta.
Pierwsze wzmianki o ulicy pochodzą ze starych niemieckich map, które określały ją jako Groys-Pohulyankę. Nazwa Pohulanka wywodzi się od rosyjskiego słowa „погулять” – pospacerować – ponieważ była to ulubiona przestrzeń spacerowna Wilnian. Według „Przewodnika po Wilnie” Władysława Zahorskiego z 1923 roku, nazwa ulicy pochodzi także od restauracji zamiejskiej, która na początku XIX wieku funkcjonowała za miejskimi rogatkami.
Na początku XX w. architekci, bankowcy i lekarze zaczęli wznosić przy ulicy swoje okazałe kamienice.
Ulica stała się najbardziej znana dzięki Teatrowi na Pohulamce, którego budynek wzniesiono w latach 1912-1913. W latach 1925-1929 działał tu polski Teatr Reduta pod dyrekcją Juliusza Osterwy, a dziś w tym gmachu mieści się Litewski Teatr Stary).
Projekt budynku Teatru na Pohulance opracowali polscy architekci – Aleksander Parczewski i Wacław Michniewicz. Inicjatywa jego budowy wyszła od Hipolita Korwina-Milewskiego i zamożnej Wilnianki Klementyny Tyszkiewiczowej, a środki na jego realizację pochodziły z darowizn i składek mieszkańców. Sala teatru mogła pomieścić 900 widzów – na parterze oraz w dwóch amfiteatrach.
Teatr pełnił zarówno funkcję placówki kulturalnej, jak i artystycznej. W 1925 roku przybył do Wilna zespół Juliusza Osterwy, który pierwsze przedstawienie na Pohulance wystawił 23 grudnia – była to sztuka oparta na dramatcie Stanisława Wyspiańskiego „Wyzwolenie”. Teatr osiadł w tym miejscu na stałe, przetrwając trudne warunki: często brakowało środków na podstawowe potrzeby, a aktorzy nie mieli zapewnionego dachu nad głową.
Ostatni spektakl Teatru Reduta w Wilnie odbył się 20 maja 1929 roku – było to przedstawienie „Polka w Ameryce” Stanisława Kozłowskiego. W okresie wileńskim Reduta wystawiła również 1800 spektakli poza Wilnem, prowadząc systematyczne objazdy Kresów, zwłaszcza wschodnich terenów ówczesnej Rzeczypospolitej. Zespół docierał wszędzie tam, gdzie żywe polskie słowo zaczynało popadać w zapomnienie.
W repertuarze teatru wileńskiego, oprócz polskich sztuk, pojawiły się także utwory klasyki światowej. Jak pisze Janina Lisiewicz w “Naszej Gazecie” z 13 stycznia 2013 r.:
„…ten charakterystyczny dla architektury Wilna budynek dla wielu pokoleń wilnian – byłych i obecnych, którzy nie są obojętni wobec sztuki teatralnej – jest świętym miejscem. Bo to na jego scenie w okresie dwudziestolecia międzywojennego występowały największe sławy aktorskie ówczesnej Rzeczypospolitej. To tu, jeszcze podczas carskiego zaboru, brzmiało w Wilnie polskie słowo. Tu niezrównane Hanka Ordonówna i Hanka Bielicka oczarowywały wileńską publiczność, a słynny Juliusz Osterwa w Reducie wystawiał najbardziej ambitne spektakle, za których sprawą Wilno zaistniało jako liczący się ośrodek na teatralnej mapie Polski. Staruszek-teatr przeżywał wzloty i upadki… Dziś o czasach dawnej świetności przypominają eleganckie gzymsy i złocenia…„
W 1926 roku teatr przeszedł pod zarząd Miejskiego Zarządu Wilna, a w 1940 roku budynek Teatru na Pohulance został znacjonalizowany. Po wojnie funkcjonowała tutaj Opera Wileńska, a w latach 1948-1964 działał Teatr Dramatyczny Republiki Litewskiej. Był również siedzibą Rosyjskiego Teatru Dramatycznego, jedynego profesjonalnego teatru rosyjskojęzycznego na Litwie. Sztuki w języku polskim są tu wystawiane sporadycznie, raczej jako wyjątek niż reguła.
Teatru na Pohulance (ul. J. Basanavičiaus 13), warto zwrócić uwagę na okazały Gmach dawnej Dyrekcji Kolejowej, znajdujący się naprzeciwko, na skrzyżowaniu ulic J. Basanavičiaus 14 i Mindaugo 12. W pobliżu stoi również pomnik, przedstawiający chłopczyka w kaloszach oraz tablica pamiątkowa poświęcona francuskiemu pisarzowi Romainowi Gary’emu, który spędził dzieciństwo w domu przy ul. J. Basanavičiaus 18.
Idąc ulicą od Starego Miasta w górę, zauważymy dom w neogotyckim stylu, zaprojektowany przez Konstantego Korojedowa (skrzyżowanie ulic J. Basanavičiaus 16 i Mindaugo 5). W jego murach niegdyś mieściła się pierwsza szkoła litewska w Wilnie.
Na samej Górze Boufałłowej wznosi się natomiast imponująca Cerkiew św. Konstantyna i św. Mikołaja, zwana potocznie cerkwią romanowską. Zbudowana w 1913 roku, przyciąga wzrok swoimi złotymi kopułami, które podczas ostatniego remontu zostały przemalowane na zielono.
Nieopodal cerkwi, w latach 1800-1950, funkcjonował cmentarz ewangelicki. Na jego miejscu wzniesiono budynek, który do dziś pełni funkcję wileńskiego Wydziału Metrykacji Cywilnej. Na końcu ulicy znajduje się odbudowany w 1819 roku, w stylu późnego klasycyzmu, budynek straży miejskiej oraz kaplica św. Jacka (Hiacynta) z posągiem świętego, odbudowana w 1843 r. ku pamięci dominikanina Jacka Odrowąża., dzialającego apostolsko na Litwie.
Ulica, dawniej nazywana Wielką Pohulanką, od 1939 roku nosi imię Jana Basanowicza (lit. Jono Basanavičiaus). Był on sygnatariuszem aktu niepodległości Litwy w 1918 roku oraz twórcą i przywódcą litewskiego ruchu narodowego.
Ostatnia aktualizacja: 5 stycznia 2026
