Pomnik Mendoga (lit. Mindaugas) jest symbolem wdzięczności Litwinów wobec ich pierwszego historycznego władcy, który w XIII wieku skonsolidowł plemiona litewskie w jedno państwo. To oznaka szacunku dla postaci o fundamentalnym znaczeniu dla narodzin litewskiej państwowości. Choć ani dokładna data, ani miejsce narodzin Mendoga są nieznane, jego dzieło przetrwało wieki, zarówno w źródłach historycznych, jak i w narodowej pamięci Litwinów.
Pierwsza wzmianka o Mendogu pojawiła się w Latopisie Hipackim (Ipatijewskim) pod rokiem 1219, gdzie występuje jako jeden ze starszych książąt litewskich. W 1251 roku przyjął chrzest, a dwa lata później, w 1253 roku, został koronowany na króla Litwy. Dokładne miejsce koronacji pozostaje nieznane i do dziś jest przedmiotem dyskusji historyków.
Pomnik został ufundowany przez władze Wilna i odsłonięty 6 lipca 2003 roku, w 750. rocznicę koronacji Mendoga na króla Litwy. Stanął w pobliżu Nowego Arsenału, oddziału Muzeum Narodowego Litwy.
Przygotowania do budowy trwały kilka lat, a na konkurs zgłoszono 38 projektów. Zwyciężyła propozycja Regimantasa Midwikisa (lit. Regimantas Midvikis), jednego z najwybitniejszych rzeźbiarzy litewskich.
Ideą pomnika jest ukazanie Litwy jako państwa suwerennego. Rzeźbiarz przedstawił władcę siedzącego na tronie, z królewskimi insygniami w dłoniach: berłem, wzorowanym na wizerunku Mendoga, oraz jabłkiem królewskim.
Pomnik wykonano z szarego granitu, a jego wysokość wynosi 3,5 m. Ukazuje dostojnego, opanowanego monarchę. Jego zmęczone oczy, zwrócone na Zachód, ku Europie, symbolizują trudy, z jakimi musiał się mierzyć podczas zjednoczenia ziem litewskich.
Zbliżający się do pomnika mimowolnie spogląda w dół, gdzie na siedzisku króla wyryto dawny bałtyjski kalendarz świąt pogańskich wraz z ich chrześcijańskimi odpowiednikami. Odzwierciedla on przedchrześcijańską organizację czasu u ludów bałtyjskich: Litwinów, Łotyszy i Prusów. Widnieje tam również sylwetka dębu, świętego drzewa dawnej Litwy, które symbolizuje siłę i trwałość tradycji. W mitologii bałtyjskiej drzewa oznaczały życie i czas, a dąb odgrywał ważną rolę w obrzędach.
Pomnik ustawiono nieprzypadkowo w Dolinie Świętoroga, miejscu o głęboko zakorzenionej symbolice historycznej i duchowej. Według tradycji składano tu ofiary bogom pogańskim i podtrzymywano święty ogień.
Posąg Mendoga jest symbolem narodowej dumy i suwerenności państwa litewskiego, przypomina o historycznych korzeniach litewskiej państwowości.
