Cmentarz na Rossie (lit. Rasų kapinės), założony w 1801 roku, jest zabytkową nekropolią Wilna, jednym z najstarszych i najbardziej znanych cmentarzy litewskiej stolicy.
Nazwa “Rossa” skrywa etymologiczną zagadkę, której źródło do dziś nie zostało ustalone. Przypuszczalnie wiąże się ona z nazwiskiem dawnych właścicieli tych gruntów (Rosickich). Możliwie też, że pochodzi od nazwy święta Rasos (lit. Rasos šventė).
W 1801 roku cmentarz został oficjalnie zalegalizowany przez magistrat wileński. Inicjatorem jego założenia był burmistrz Jan Miuller.
Początkowo cmentarz, znany zwyczajowo jako Stara Rossa, otaczał drewniany parkan, który niestety spłonął w 1812 roku. Nekropolia znajdowała się wówczas pod opieką misjonarzy, którzy w 1820 roku postanowili wznieśli murowany parkan. Do dziś zachowały się fragenty tego muru, widocze w północnej i zachodniej części cmentarza.
Od samego zarania nekropolii na Rossie spoczywali tu ludzie skromni. W centrum cmentarza, w latach 1841-1850, zbudowano drewnianą kaplicę, którą w 1888 przebudowano na neogotycką, murowaną budowlę według projektu architekta Tomasza Tyszeckiego. Kaplica stanęła między dwoma kolumbariami i stała się centralnym punktem tego cmentarza.
W XIX wieku kolumbaria na Rossie stały się miejscem pochówku najbardziej zamożnych i zasłużonych mieszkańców miasta, co nadawało cmentarzowi szczególną rangę. Chowano tam ludzi, którzy wnieśli istotny wkład w rozwój kultury, nauki i życia społecznego Wilna. Niestety, w XX wieku kolumbaria zostały zniszczone.
Dwieście lat wystarczyło, aby spoczęli tu przedstawiciele wielu pokoleń i rozmaitych zawodów: wybitni działacze społeczni, malarze, kompozytorzy i uczeni. Szczególną rangę uzyskały Wzgórze Literatów, Aleja Główna (Profesorów) i Wzgórze Aniołów.
Cmentarz składa się z czterech części:
Starej Rossy (1769 r.), Nowej Rossy (1847 r.), Cmentarza Wojskowego oraz Mauzoleum Matki i Serce Syna. Na tym wyjątkowym miejscu spoczywają żołnierze polegli w walce o Wilno podczas pierwszej i drugiej wojny światowej.
L. Rydel w piękny sposób opisuje urok cmntarza:
„Cmentarz jest rozległy i dziwnie piękny. Samo jego położenie niezwykłe: rozkłada się on tarasowato na stoku dość pochyłego pagórka. Osobny urok nadają mu rozłożyste stare drzewa, rosnące gęsto i nieregularnie, jak w lesie. Między nimi wiją się swobodnie, wspinają w górę i schodzą w dół ścieżki, snujące się kręto wśród mogił. Tak przynajmniej wygląda najstarsza, najrozleglejsza, trochę dzika i właśnie dlatego najpiękniejsza część tego leśnego cmentarza. Latem, kiedy przez konary okryte gęstwą liści ledwie przedzierają się słoneczne promienie, w gałęziach rozśpiewają się ptaki, a ziemia okryje się kwieciem leśnym, przecudny musi być ten cmentarz na Rossie.”
Na Rossie spoczywa serce Józefa Piłsudskiego oraz groby jego matki, siostry oraz pierwszej żony. Marszałek, który pragnął wiecznego spoczynku wśród swoich żołnierzy, wybrał to szczególne miejsce, by być blisko tych, którzy walczyli u jego boku.
Józef Piłsudski pisał:
”Nie wiem czy nie zechcą mnie pochować na Wawelu. Niech! Niech tylko moje serce wtedy zamknięte schowają w Wilnie, gdzie leżą moi żołnierze, co w kwietniu 1919 roku mnie jako wodzowi Wilno jako prezent pod nogi rzucili…”
Jego życzenie spełniono w 1936 roku, kiedy zrealizowano inicjatywę, która miała na celu uhonorowanie jego pamięci.
Około 26 tysięcy nagrobków, pomników i grobowców rozproszonych jest po malowniczych pagórkach porośniętych brzozami i dębami. Za najpiękniejszy pomnik nagrobny uważa się brązową rzeźbę anioła (Czarnego Anioła) na grobie Izy Salmonawiczówny, wykonaną w 1903 r.
Na terenie nekropolii o powierzchni 10,8 ha spoczęły osoby wybitne i zasłużone dla Litwy i Wilna osób, z których wielu tworzyło historię miasta i narodu litewskiego. Wśród nich są: artysta malarz i kompozytor Mikołaj Konstanty Čiurlionis (lit. Mikalojus Konstantinas Čiurlionis), działacz narodowy Jonas Basanavičius, prawnik Michał Pius Römer (lit. Mykolas Romeris), pisarz Balys Sruoga, kompozytor Juozas Tallat-Kelpša, poeta romantyk Ludwik Kondratowicz (pseud. Władysław Syrokomla), rzeźbiarz Antoni Wiwulski, malarz i rysownik Franciszek Smuglewicz, Joachim Lelewel, Euzebiusz Słowacki, Eustachy Tyszkiewicz i wielu innych. O godny wygląd cmentarza troszczy się Społeczny Komitet Opieki nad Rossą.
Społeczny Komitet Opieki nad Starą Rossą: Zwiedzanie cmentarza, trasy →
Przez wiele lat po wojnie cmentarz ten, a szczególnie Cmentarz Wojskowy, na którym spoczywają żołnierze polegli w latach 1919-1920, żołnierze polegli w 1939 roku oraz żołnierze Armii Krajowej, był miejscem zakazanym.
Cmentarz Na Rossie został zamknięty dla pochówków w 1965 roku (z wyjątkiem grobów rodzinnych). Obecnie opiekę nad nekropolią sprawuje Społeczny Komitet Opieki nad Rossą.
Od 1969 roku nekropolia jest wpisana do rejestru zabytków narodowych Republiki Litewskiej. Dziś Rossa symbolizuje nie tylko historię, ale także walkę o prawdę i pamięć w obliczu zapomnienia.
We wrześniu 2025 roku na wileńskiej Rossie odbyła się uroczystość pochówku śp. Edwarda Borkowskiego oraz pięciu żołnierzy Armii Krajowej z oddziału Sergiusza Zyndrama-Kościałkowskiego ps. „Fakir”. Bohaterowie ci polegli 4 lutego 1945 roku pod Raubiszkami w walce z oddziałami NKWD.
Dzielnica: Rossa (lit. Rasos)
Adres: Rasų g. 32
Data otwarcia: 6 maja 1801 r. (pochówków dokonywano od roku 1769)
Architekt: Józef Poussier
Zobacz także: Społeczny komitet opieki nad Starą Rossą
