Piętnastego sierpnia Kościół obchodzi uroczystość Wniebowzięcia Matki Bożej – wziętej do nieba z ciałem i duszą. Kapłani stają przy ołtarzu w bieli, barwie świąt maryjnych. Ale na Litwie tego dnia najgłośniej mówi nie ornat, lecz bukiet.
Bo Zielna (lit. Žolinė) to święto, które pachnie. Wystarczy 15 sierpnia wejść do kościoła — powietrze gęstnieje od wrotyczu, mięty, macierzanki i krwawnika, od gorzkawej nuty piołunu i słodkiej — nawroci. Ludzie stoją z bukietami, które sami zebrali: kłosy żyta, len, główka maku, gałązka jabłoni z owocem, marchew z nacią, kiść jarzębiny. Wileński Polak dorzuci jagody i warzywa, Żmudzin wetknie oset, Dzuk — kapustę albo cokolwiek z zagonu.
I tu zaczyna się rzecz najciekawsza — ten bukiet jest starszy od święta, które go poświęca.
Starsze niż święto: Žemyna
Zanim na te ziemie przyszło chrześcijaństwo, sierpień był momentem, gdy roślinność dochodziła do szczytu. Wszystko już dojrzało. Bałtowie dziękowali wtedy Žemynie — bogini ziemi, tej, która wydaje i karmi. Lano jej piwo na próg, przemawiano do niej po imieniu, bo była nie tyle władczynią, ile żywicielką: to od niej szło zboże, zioła i chleb, ona sprawiała, że wszystko rosło. Litewscy etnografowie do dziś powtarzają, że sama nazwa święta — od žolė, “zioło, trawa” — pamięta czasy jeszcze dawniejsze, gdy ludzie nie orali ziemi, tylko brali to, co matka ziemia sama im podała.
Chrześcijaństwo tego nie wymazało. Przejęło. Wdzięczność została ta sama, zmienił się Adresat — a resztę podpowiedziała legenda: gdy apostołowie otworzyli grób Maryi, ciała nie znaleźli, tylko kwiaty. Ziemia oddała Ją niebu, zostawiając po sobie zapach. Trudno o piękniejsze spotkanie dwóch porządków.
Drugie życie bukietu
Potem bukiet wracał do domu i zaczynał drugie życie. Zatykano go za obraz albo pod strzechę. Okadzano nim chorą krowę, palono podczas burzy, żeby ominęła zabudowania. Zioła parzono, gdy w domu ktoś się rozchorował. Bukiet nie był ozdobą — był apteczką, polisą i modlitwą naraz.
Stragan czy pole?
Dziś w Wilnie większość ludzi kupuje gotowe wiązanki na straganach przed kościołem. Są ładne, równo związane, czasem nawet z wstążką. Ale kto choć raz sam schylał się po zioła, ten wie, że to nie to samo. Prawdziwa Zielna zaczyna się dzień wcześniej, w polu, z nożykiem w ręku.
Po święcie zostaje z tego wszystkiego jedno — zapach. Wysuszony bukiet leży gdzieś w kącie i pachnie coraz słabiej, aż do zimy. To ostatnie tchnienie lata, zamknięte w garści traw. Bo Zielna to nie tylko święto Maryi. To dzień, w którym lato mówi dosyć — i zostawia po sobie suchy pęk ziół zamiast pokwitowania.
