Budynek wileńskiego kościoła Janów jest przykładem wieloetapowej budowli sakralnej mającej ślady gotyku, baroku i klasycyzmu. Wielokrotne przebudowy zatarły cechy średniowiecznego zabytku gotyckiego.
Ten jeden z najstarszych kościołów Wilna został założony jako pierwszy kościół parafialny w najbardziej ruchliwym miejscu Starego Miasta.
Dzielnica: Stare Miasto
Adres: Šv. Jono g. 12
Wyznanie: rzymskokatolickie
Styl: późnobarokowy, rokoko, przebudowy klasycystyczne
Lata budowy: 1386-1426
Architekt: Jan Krzysztof Glaubitz
Język liturgii: litewski
Kościół otwarty: 10.00 – 17.00
Msze św. w dni powszednie: wtorki 18:00, środy 12:00 i 18:00, czwartki 18:00
Msze św. w niedzielę: 11.00, 13.00
Latem (czerwiec–sierpień) tylko niedziele o 11:00
Strona internetowa: jonai.lt
Historia świątyni sięga końca XIV wieku. Była wówczas drugim co do rangi – po katedrze – kościołem katolickim. W wiekach XVI-XVIII Dom Boży był jedynym kościołem parafialnym w mieście.
W dniach 17-24 lutego 1387 roku odbył się tu powszechny chrzest ludności (w ramach chrztu Litwy). Świątynię wznoszono w latach 1386-1426, a wyświęcono ją w roku 1427. Pierwotny kościół był o znacznie wyższy od obecnego i wyraźnie krótszy – trzynawowy, halowy, z trzema portalami. W 1430 roku przy kościele powstało Bractwo św. Jana Chrzciciela, które zrzeszało członków magistratu i patrycjatu miejskiego. Bractwo troskliwie opiekowało się świątynią.
Przywilejem Witolda Wielkiego świątynię obdarzono ziemią, wsiami i folwarkami. Obok świątyni zaczęła działać pierwsza szkoła parafialna, od 1513 roku również szkoła początkowa. W latach 1569–1570 przekształcono ją w kolegium jezuickie — zakon przybył do Wilna na zaproszenie biskupa wileńskiego Waleriana Protasewicza. Przy kolegium założono także bibliotekę (dzisiejszą Bibliotekę Uniwersytetu Wileńskiego).
Zakon jezuicki uzyskał pozycję najważniejszego zgromadzenia, oddziałując na społeczeństwo przez kaznodziejstwo na wysokim poziomie, pracę oświatową i szkolnictwo.
W latach 1571-1773 kościołem administrowali jezuici, a od 1579 roku pełnił on funkcję świątyni zarazem uniwersyteckiej i jezuickiej. Zakonnicy przejęli świątynię, nie przejęli jednak jej funkcji parafialnych — te sprawowali nadal księża diecezjalni.
Podstawą reguły zakonu jezuitów jest bezgraniczne zaufanie do Kościoła i papieża, zgodnie z hasłem Sentire cum Ecclesia („Czuć z Kościołem”).
Jezuicka przebudowa kościoła inarodziny baroku
Architektura jezuicka wywarła wielki wpływ na sztukę baroku. Jezuici, przejąwszy zaniedbany kościół, przystąpili do jego przebudowy w duchu nowego stylu. Wydłużyli budowlę, dobudowali kaplice, wznieśli wolnostojącą dzwonnicę, a wnętrze wzbogacili o nowe obrazy, ołtarze, organy i dzwony. W XVI wieku kościół miał jedyne na Litwie obejściowe prezbiterium za ołtarzem głównym. Nową dzwonnicę wzniesiono w latach 1600-1610.
W roku 1573 Piotr Skarga założył kaplicę Bożego Ciała, w której wygłaszał swe słynne kazania, oraz powołał do życia pierwsze na Litwie Bractwo Bożego Ciała. Jego członkowie uczestniczyli w adoracji Najświętszego Sakramentu, brali udział w procesjach eucharystycznych, a kapłanom udającym się do chorych towarzyszyli ze świecami w rękach.
Kościół św Janów był miejscem, dokąd na modlitwę przychodzili profesorowie i studenci – tu broniono prac magisterskich oraz prowadzono dysputy naukowe. W świątyni uroczyście witano królów: Stefana Batorego, Zygmunta III, Władysława IV i Jana Kazimierza. Jezuici pełnili rolę kaznodziejów i spowiedników władców.
Dzieło Glaubitza — barokowa fasada i zespół ołtarzy
Po wielkim pożarze w 1737 roku kościół bardzo ucierpiał i wymagał gruntownej odbudowy. Jezuici powierzyli ją Janowi Krzysztofowi Glaubitzowi – wówczas jeszcze mało znanemu architektowi. To on nadał świątyni jej najbardziej rozpoznawalny rys: falistą fasadę, często porównywaną do prospektu organowego.
Jan Krzysztof Glaubitz zaprojektował również wystrój wnętrza z 24 stiukowymi ołtarzami. Podczas klasycystycznej przebudowy w 1827 roku zniszczono 13 z nich; pozostałe – jak podkreślał historyk sztuki Vladas Drema – tworzą dziś niespotykany w skali europejskiej, spójny zespół ołtarzowy.
Pamiątki narodowe i czasy upadku
We wnętrzu kościoła znajduje się wiele pamiątek narodowych: tablica z popiersiem Wł. Syrokomli, portret Juliusza Słowackiego oraz pamiątkowa płyta poświęcona T. Kościuszce. Świątynię zdobi dwanaście rzeźb przedstawiających świętych Janów. Część pamiątek i obrazów trafiła tu z zamkniętych kościołów – św. Kazimierza oraz franciszkanów.
W latach trzydziestych XIX wieku, pod kierownictwem Karola Podczaszyńskiego, przeprowadzono remont, podczas którego usunięto część ołtarzy i spowiednic, a część dóbr kościelnych sprzedano. Kolejnych zniszczeń dokonano po drugiej wojnie światowej – w czasach radzieckich kościół zamieniono na magazyn papieru, a później na studio filmowe.
Powrót do wiernych i współczesność
W 1963 r. kościół św. Janów przekazano Uniwersytetowi Wileńskiemu. Działało tu uniwersyteckie Muzeum Nauki.
W 1991 r. świątynię zwrócono wiernym. Dziś pełni ona funkcję zarówno sakralną, jak i muzealną – jest czynnym kościołem akademickim, a także miejscem wręczania dyplomów, koncertów i festiwali.
Ostatnia aktualizacja:
czerwiec 30, 2026
Warto wiedzieć, że pod gładkim, klasycystycznym tynkiem sklepień kościoła Świętych Janów w Wilnie przez ponad dwieście lat krył się jeden z największych zespołów barokowego malarstwa ściennego w Litwie. Świątynię zaczął wznosić w 1386 roku Jagiełło, a jej barokowy blask — łącznie z malowidłami sklepień — nadał w XVIII wieku Jan Krzysztof Glaubitz. Wszystko to zniknęło w latach 1825–1829, gdy podczas przebudowy Karola Podczaszyńskiego freski po prostu zamalowano. Trop do ich odnalezienia tkwił w zapiskach historyka sztuki Vladasa Drėmy o malowidłach ukrytych na wschodniej ścianie. W 2026 roku konserwatorzy Indrė Valkiūnienė i Aidonas Valkiūnas przebadali siedemnaście sklepień i odsłonili ponad 2 tysiące metrów kwadratowych spójnego, zaskakująco autentycznego programu malarskiego, przedstawiającego żywoty obu świętych Janów. Rektor Uniwersytetu Wileńskiego Rimvydas Petrauskas nazwał odkrycie jednym z najwybitniejszych artystycznie dzieł w historii Litwy, zestawialnym z zespołem w Pożajściu. Pełne odsłonięcie i konserwacja malowideł mogą jednak zająć całą dekadę.
