Budynek wileńskiego kościoła Janów jest przykładem wieloetapowej budowli sakralnej mającej ślady gotyku, baroku i klasycyzmu. Wielokrotne przebudowy zatarły cechy średniowiecznego zabytku gotyckiego.
Ten jeden z najstarszych kościołów Wilna został założony jako pierwszy kościół parafialny w najbardziej ruchliwym miejscu Starego Miasta.
Dzielnica: Stare Miasto
Adres: Šv. Jono g. 12
Wyznanie: rzymskokatolickie
Styl: późnobarokowy, rokoko, przebudowy klasycystyczne
Lata budowy: 1386-1426
Architekt: Jan Krzysztof Glaubitz
Język liturgii: litewski
Kościół otwarty: 10.00 – 17.00
Msze św. w dni powszednie: wtorki 18:00, środy 12:00 i 18:00, czwartki 18:00
Msze św. w niedzielę: 11.00, 13.00
Latem (czerwiec–sierpień) tylko niedziele o 11:00
Strona internetowa: jonai.lt
Historia świątyni sięga końca XIV wieku. Był wówczas drugim według rangi po katedrze kościołem katolickim. W XVI-XVIII wieku Dom Boży był jedynym kościołem parafialnym w mieście.
W dniach 17-24 lutego 1387 roku odbył się tu powszechny chrzest ludności (w ramach chrztu Litwy). Świątynię budowano w latach 1386-1426, wyświęcono w 1427 r. Pierwotny kościół był o wiele wyższy od obecnego, znacznie krótszy, trzynawowy, halowy z trzema portalami. W 1430 roku przy kościele powstało Bractwo św. Jana Chrzciciela, które jednoczyło członków magistratu i patrycjatu miasta. Bractwo troskliwie opiekowało się kościołem.
Przywilejem Witolda Wielkiego świątynię obdarzono ziemią, wsiami i folwarkami. Obok świątyni zaczęła działać pierwsza szkoła parafialna, od 1513 r. również szkoła początkowa. W 1570 roku przekształcono ją w kolegium, które objęli w zarząd jezuici. Zakon przybył do Wilna na zaproszenie biskupa wileńskiego Protasewicza. W 1569/1570 szkołę przekształcono w kolegium jezuickie, przy którym założono również bibliotekę (dzisiejsza Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego).
Zakon jezuicki uzyskał pozycję najważniejszego zakonu, oddziałując na społeczeństwo przez kaznodziejstwo na wysokim poziomie, pracę oświatową, szkolnictwo.
Od 1579 roku kościół pełnił funkcję świątyni uniwersyteckiej i jezuickiej jednocześnie. W latach 1571-1773 kościołem administrowali jezuici.
Podstawą reguły zakonu jezuitów jest bezgraniczne zaufanie do Kościoła i papieża, w myśl hasła: Sentire cum Ecclesia (Myśleć z Kościołem). Zakonnicy przejęli świątynię, nie przejmując jednak jej funkcji parafialnych — tę sprawowali nadal księża diecezjalni.
Architektura jezuicka wywarła wielki wpływ na sztukę baroku. Jezuici, przejąwszy zaniedbany kościół, przystąpili do jego przebudowy w duchu baroku. Wydłużyli budowlę, dobudowali kaplice, wznieśli wolnostojącą dzwonnicę, a wnętrze wzbogacili o nowe obrazy, ołtarze, organy i dzwony. W XVI wieku kościół miał jedyne na Litwie obejściowe prezbiterium za ołtarzem głównym. W latach 1600-1610 wzniesiono nową dzwonnicę.
W roku 1573 Piotr Skarga założył kaplicę Bożego Ciała, w której wygłaszał swe słynne kazania, oraz powołał do życia pierwsze na Litwie Bractwo Bożego Ciała. Jego członkowie uczestniczyli w adoracji Najświętszego Sakramentu, brali udział w procesjach eucharystycznych i ze świecami w ręku towarzyszyli kapłanom udającym się do chorych.
Kościół Janów był miejscem, dokąd przychodzili na modlitwę profesorowie i studenci – tu broniono prac magisterskich oraz prowadzono dysputy naukowe. W świątyni uroczyście witano królów: Stefana Batorego, Zygmunta III, Władysława IV i Jana Kazimierza. Jezuici pełnili rolę kaznodziejów i spowiedników władców.
Po wielkim pożarze w 1737 roku kościół bardzo ucierpiał, wymagał gruntownej odbudowy. Jezuici powierzyli ją Janowi Krzysztofowi Glaubitzowi – wówczas jeszcze mało znanemu architektowi. To on nadał świątyni jej najbardziej rozpoznawalny rys: falistą fasadę, często porównywaną do prospektu organowego.
Jan Krzysztof Glaubitz zaprojektował również wystrój wnętrza z 24 stiukowymi ołtarzami. Podczas klasycystycznej przebudowy w 1827 roku zniszczono 13 z nich; pozostałe dziesięć tworzy dziś – jak podkreślał historyk sztuki Vladas Drema – niespotykany w skali europejskiej, spójny zespół ołtarzowy.
We wnętrzu kościoła znajduje się wiele pamiątek narodowych: tablica z popiersiem Wł. Syrokomli, portret Juliusza Słowackiego, pamiątkowa płyta poświęcona T. Kościuszce. Świątynię zdobi dwanaście rzeźb przedstawiających świętych Janów. Część pamiątek i obrazów trafiła tu z zamkniętych kościołów – św. Kazimierza i franciszkanów.
W latach trzydziestych XIX wieku przeprowadzono remont pod kierownictwem Karola Podczaszyńskiego, podczas którego usunięto część ołtarzy i spowiednic, a część dóbr kościelnych sprzedano. Kolejnych zniszczeń dokonano po drugiej wojnie światowej – w czasach radzieckich kościół zamieniono na magazyn papieru, a później na studio filmowe.
W 1963 r. kościół św. Janów przekazano Uniwersytetowi Wileńskiemu. Działało tu uniwersyteckie Muzeum Nauki.
W 1991 r. kościół zwrócono wiernym. Dziś pełni funkcję sakralną i rolę muzealną, jest czynną świątynią akademicką, a także miejscem wręczania dyplomów, koncertów i festiwali.
