Wielkie Księstwo Litewskie było jednym z ostatnich państw w Europie, które oficjalnie przyjęło chrześcijaństwo. Chrzest Litwy w 1387 roku stał się zwrotnym momentem w jej dziejach, otwierając nowy rozdział w rozwoju politycznym i kulturowym państwa.
Pierwsze próby przyjęcia chrześcijaństwa sięgają czasów Mendoga, który w 1251 roku przyjął chrzest wraz z rodziną, a w 1253 roku został koronowany na króla Litwy. Był to jednak krok polityczny, którego celem było uzyskanie korony królewskiej. Około 1261 roku, po zerwaniu układu z Zakonem, Mendog odrzucił chrześcijaństwo i powrócił do pogańskich wierzeń, co wskazuje, że jego chrzest nie wynikał z głębokiej wiary, lecz był narzędziem w realizacji celów politycznych.
Przyczyny chrztu
Do przyjęcia chrztu przez Wielkie Księstwo Litewskie przyczyniło się zagrożenie ze strony Zakonu Krzyżackiego oraz układ sił politycznych w regionie. Litwa mogła przyjąć chrzest na trzy sposoby: od Krzyżaków, od prawosławnej Rusi albo w wyniku unii z katolicką Polską.
Zakon atakował Litwę z dwóch stron, z Prus i Inflant. W latach 1342–1382 przeprowadził około 96 wypraw, prowadzonych pod pretekstem nawracania pogan na chrześcijaństwo. W praktyce chodziło połączenie ziem zakonnych w Prusach i Inflantach przez Żmudź oraz poszerzenie terytorium kosztem Litwy. Przyjęcie chrztu z rąk Krzyżaków groziłoby więc utratą suwerenności, pełnej lub częściowej, tak jak stało się to wcześniej z Prusami.
Wielkie Księstwo Litewskie było jednym z największych państw Europy, obejmującym rozległe terytoria, w tym liczne ziemie ruskie zamieszkane przez ludność wyznającą prawosławie. Wschodząca potęga Wielkiego Księstwa Moskiewskiego dążyła do odzyskania tych ziem, co stanowiło zagrożenie dla litewskiej dominacji. Sam Jagiełło miał ruskie korzenie po matce, Juliannie, co dodatkowo podkreślało silne wpływy Rusi w jego otoczeniu. Istniało ryzyko, że wyższy poziom kultury ruskiej mógłby doprowadzić do dominacji nad Litwinami. Jednak przyjęcie chrztu w obrządku prawosławnym nie uchroniłoby Litwy przed dalszymi najazdami Krzyżaków i nie rozwiązałoby problemu zagrożenia z Zachodu.
Mimo że państwo polskie było szarpane wewnętrznymi sprzecznościami, imponowało Litwę swoją pozycją i kulturą. Przyjęcie chrztu w obrządku łacińskim od Polski pozbawiłoby Krzyżaków argumentów do napadów. Korona króla i dogodne warunki, jakie proponowała Polska, dawały możliwość połączyć siły obu państw w walce z Zakonem.
Choć Polska zmagała się z wewnętrznymi konfliktami, jej pozycja i rozwinięta kultura budziły podziw na Litwie. Przyjęcie chrztu w obrządku łacińskim z rąk Polski oznaczało pozbawienie Krzyżaków pretekstu do dalszych najazdów. Dodatkowo unia z Polską otwierała drogę do sojuszu politycznego i militarnego, który wzmacniałby oba państwa w walce z Zakonem. Korona królewska i korzystne warunki unii stwarzały dla Litwy możliwość umocnienia swojej pozycji w Europie.
Chrzest, ślub i koronacja Jagiełły na króla Polski
W 1385 roku została podpisana umowa z Polską w Krewe, dzięki której powstał sojusz obronny przeciwko Krzyżakom.
Warunki umowy w Krewie z 14 sierpnia 1385 roku:
“My Jagiełło z łaski Bożej Wielki Książe Litwy i Rusi pan i dziedzic przyrodzony podajemy do wiadomości wszystkim, […] jako dostojny książę Jagiełło, Wielki Książe Litewski [„.] wyprawił uroczyste poselstwo do panów ziemian Polski, a potem też do jego królewskiej wysokości. […] Jako liczni cesarze, królowie i książęta rozmaici pragnęli z tym Wielkim Księciem Litewskim, życzyli sobie i radzi byli wejść w związki wieczyste powinowactwa, a co Bóg wszechmocny zachował dla osoby tejże najjaśniejszej królowej.
Toteż, najjaśniejsza pani, niechaj Wysokość Wasza przyjmie do tak wielce zbawiennego związku tegoż pana Jagiełłę, Wielkiego Księcia, na syna, a najjaśniejszą księżnę Jadwigę, córkę waszą najdroższą. Królową Polski, niechaj poślubi na prawą swą małżonkę.
A sądzimy, że z tego wyniknęłaby chwała Boża, dusz zbawienie, ludziom zaszczyt i wzmożenie państwa. Skoro zaś to, co przyrzeczono dojdzie do przewidzianego końca, natenczas pan Jagiełło, Wielki Książe z wszystkimi braćmi swymi jeszcze nie ochrzczonymi, krewniakami, szlachcicami, ziemianami z wyższymi i najniższymi w swoich krajach zamieszkałymi, wiarę świętego, rzymskiego Kościoła przyjąć zamierza, pragnie i życzy sobie. […]
Dla sprawy tej utwierdzenia, dla pewności i ubezpieczenia tenże Jagiełło Wielki Książe przyrzeka wszystkie skarby swe złożyć i wydać na odzyskanie strat państw obojga, tak Polski, jak i Litwy. A tylko, jeżeli taż pani Węgier córkę swą Jadwigę, królowę polską przyrzeczoną, odda mu w małżeństwo”.
Małżeństwo wielkiego księcia litewskiego Jagiełły z królową Polski Jadwigą w 1386 roku było przełomowym wydarzeniem w procesie chrystianizacji Litwy. W styczniu 1385 roku na Wawel przybyło poselstwo litewskie z propozycją Jagiełły, który w zamian za rękę Jadwigi wyraził gotowość przyjęcia chrzest i połączenia Litwy z Królestwem Polskim. Postanowienia te potwierdził układ w Krewie. 15 lutego 1386 roku książę litewski wraz z najbliższym otoczeniem przyjął w Krakowie uroczysty chrzest, otrzymując imię Władysław, a trzy dni później zawarł związek małżeński z Jadwigą.
4 marca 1386 roku, Jagiełło został uroczyście koronowany w katedrze wawelskiej na króla Polski. Zapoczątkował w ten sposób dynastię Jagiellonów, która panowała w latach 1386–1572.
W swej kronice Jan Długosz napisał:
„We czwartek dnia czternastego lutego, w uroczystość św. Walentego, naprzód Jagiełło wielki książę litewski, a potem bracia jego książęta litewscy, wyuczeni już należycie zasad i prawideł wiary katolickiej, porzuciwszy błędy pogańskie, uczynili wyznanie prawej wiary i w kościele krakowskim przyjęli chrzest z rąk Bodzanty arcybiskupa gnieźnieńskiego i towarzyszącego obrzędowi Jana biskupa krakowskiego, z wielką wszystkich radością. Miast dawnych imion pogańskich dano im wtedy nowe: Jagiełłę wielkiego księcia nazwano na wzór dawnych królów Władysławem, Wigunta Alexandrem, Korygiełłę Kazimierzem, Świdrygiełłę Bolesławem”.
Chrystianizacja Litwy
W latach 1386–1387 rozpoczęła się chrystianizacja Litwy, w którą Władysław Jagiełło zaangażował się osobiście. Władca przebywał na ziemiach litewskich w towarzystwie duchowieństwa z Polski i przekonywał bojarów litewskich do przyjęcia nowej wiary. Jak opisuje Jan Długosz, w Wilnie chrzczono zbiorowo w wodach rzeki, nieopodal miejsca, gdzie później stanęła katedra. Mężczyzn i kobiety dzielono na osobne grupy i polewano wodą, a każdy nowo ochrzczony otrzymywał chrześcijańskie imię oraz szatę: możni sukienny płaszcz, prości ludzie lnianą odzież. Z braku litewskich duchownych król miał przetłumaczyć na język litewski Modlitwę Pańską i Skład Apostolski. Zaraz potem przystąpiomo do niszczenia pogańskich miejsc kultu – według przekazów kronikarskich wycinano święte gaje i dęby, gaszono wieczny ogień w Dolinie Świętoroga i tępiono święte zaskrońce. Chociaż chrzest miał w Wilnie charakter masowy, w głębi kraju chrystianizacja postępowała powoli, a pogańskie zwyczaje prztrwały na wsi jeszcze długo.
W kronice Jana Długosza czytamy:
“Nadto gaje i ogrody uważane za święte kazał powycinać oraz pozabijać węże i żmije, które po domach nawet, jakoby bóstwa, żywiono i czczono”.
Aby utrwalić nową wiarę, zaczęto budować strukturę kościelną. 17 lutego 1387 roku powołano biskupstwo wileńskie, a jego pierwszym biskupem został franciszkanin Andrzej Wasilo herbu Jastrzębiec, który położył fundamenty pod organizację litewskiego Kościoła. Pierwsze parafie powstały w Wiłkomierzu, Mejszagole, Niemenczynie, Miednikach i Krewie. W Wilnie, obok istniejących kościołów św. Mikołaja i Najświętszej Maryi Panny, w 1387 roku rozpoczęto budowę katedry, a Jagiełło ufundował także kościół św. Jana. 20 lutego 1387 roku, król wydał przywilej dla bojarów litewskich, którzy przyjęli wiarę katolicką. Gwarantował im on dziedziczne posiadanie ziem, swobodę wydawania córek za mąż oraz częściowe zwolnienie z powinności na rzecz państwa.
Chrystianizacja objęła wówczas przede wzystkim Litwę właściwą; Żmudź ochrzczono dopiero w latach 1413-1417.
Podczas chrztu osoby, zarówno mężczyzny, jak i kobiety, były dzielone na oddzielne grupy i obficie polewane wodą. Każdy nowo ochrzczony otrzymywał chrześcijańskie imię jako symbol nowego życia w wierze oraz białą, lnianą szatę, oznaczającą czystość. W obliczu braku litewskich duchownych król Jagiełło sam podjął się przetłumaczenia Modlitwy Pańskiej i Składu Apostolskiego na język litewski. Proces chrystianizacji był trudny i początkowo obejmował głównie elity oraz najbliższe otoczenie władcy.
Równocześnie bojarzy litewscy otrzymali od króla przywileje gwarantujące im dziedziczne posiadanie ziem, prawo decydowania o zamążpójściu córek oraz częściowe zwolnienie z obowiązków na rzecz państwa.
Żmudź, położona między Litwą a państwem krzyżackim, była przez lata przedmiotem sporu: w 1398 roku Witold oddał ją Krzyżakom, powstanie żmudzkie w 1401 roku ją odzyskało, a po wojnie z lat 1409-1411 wróciła pod władzę litewską. Chrzest Żmudzi rozpoczął się w 1413 roku, a 1417 roku udało się go zorganizować na szerszą skalę. Żmudź, jeden z ostatnich pogańskich krajów kontynentu, przyjęła wówczas chrześcijaństwo. Zakon Krzyżacki stracił w ten sposób główny argument, że walczy z poganami, a Litwa na trwałe znalazła się w kręgu chrześcijańskiej Europy.
Warto wiedzieć: Władysław Jagiełło panował w Polsce przez około 48 lat (1386-1434) i był najdłużej panującym królem w jej historii.
