Kościół Świętego Ducha (lit. Šventosios Dvasios bažnyčia) przy ulicy Dominikańskiej to jeden z najwspanialszych przykładów późnegobarokowej architektury w Wilnie, a jego dzisiejsza rola – jako świątyni, gdzie nieprzerwalnie brzmi polszczyzna – czyni go żywym pomnikiem wielokulturowego Wilna.
Dzieje tej świątyni sięgają czasów średniowiecza. Już w XIV wieku słynął w tym miejscu pierwszy, drewniany kościół, który jednak szybko podzielił los wielu ówczesnych budowli – spłonął w czasie najazdu krzyżackiego.
Odbudowę podjęto w 1408 roku, za rządów wielkiego księcia Witolda. Prawie sto lat później, w 1501 roku, król Aleksander Jagiellończyk oddał kościół w ręce dominikanów, których sam sprowadził na Litwę. Hojność władcy nie ograniczała się przy tym do samej świątyni – zakonnicy otrzymali także cztery karczmy oraz cenne źródło wody Vingriu (lit. Vingrių šaltinis), to samo, które w XVI wieku zasilało pierwszy scentralizowany wodociąg Wilna.
Z upływem lat dominikanie odbudowali świątynię, a przy niej wznieśli zbudowania klasztorne. Kroniki klasztorne odnotowują, że w XVII wieku wspólnota liczyła około 60 braci. Klasztor tętnił wówczas życiem – działał tu nowicjat, imponująca biblioteka, apteka wraz z laboratorium, a także akademia duchowna.
Dzisiejszą, późnobarokową bryłę kościół zawdzięcza przebudowie ukończonej w 1770 roku, przypisywanej Janowi Krzysztofowi Glaubitzowi – najwybitniejszemu architektowi tworzącemu wówczas w Wilnie i czołowemu przedstawicielowi tzw. baroku wileńskiego.
Wciśnięty między gęstą zabudowę starego miasta a przylegający klasztor, kościół nie mógł otrzymać typowej dla wileńskiego baroku dwuwieżowej fasady – architektowi po prostu zabrakło na nią miejsca. Glaubitz obrócił jednak to ograniczenie w atut. Nawę główną oraz ramiona transeptu zakończył efektownymi rokokowymi szczytami, a nad ich skrzyżowaniem wzniósł majestatyczną 51-metrową kopułę na eleganckim, dwukondygnacyjnym bębnie.
W ten sposób świątynia, niemal niewidoczna z poziomu ulicy, w pełni odsłania się dopiero z dystansu, oglądana z któregoś z wieleńskich wzgórz należy do okazałych i rozpoznawalnych sulwetek w panoramie maista.
Herb w kartuszu – ślad hojności Wazów
O hojności Wazów, którzy w pierwszej połowie XVII wieku aktywnie wspierali dominikańskie przedsięwzięcia budowlane, przypomina do dziś jeden charakterystyczny detal architektoniczny. Jest nim portal w łączniku pomiędzy klasztorem a kościołem, pełniący obecnie funkcję głównego wejścia do obu budowli. Powstał po roku 1748 i zdobi go herb zakonu dominikanów, nad którym – w rokokowym kartuszu – widnieje pięciopolowy herb Rzeczypospolitej. W samym jego centrum umieszczono Snopek, znak rodowy Wazów, będący trwałą pamiątką po królewskich dobroczyńcach świątyni.
Królestwo zmarłych – podzienia kościoła
Świątynia skrywa rozległe, dwupiętrowe podziemia, zwane przez wilnian “Królestwem zmarłych”. Ten labirynt krypt kryje szczątki resztek mieszkańców miasta. W XVIII wieku chowano tu najzamożniejszych obywateli Wilna, później dołączyły się do nich ciała żołnierzy napoleońskich zmarłych podczas odwrotu spod Moskwy.
Pierwsze badania podziemi przeprowadzili w latach 30. XX wieku studenci Uniwersytetu Wileńskiego – zidentyfikowano wówczas 500 ciał, z których 200 uległo naturalnej mumifikacji. W 1962 roku wladze zamknęły mumie za szklaną ścianą, tworząc tzw. Komorę Śmierci; brak cyrkulacji powietrza przyśpieszył jednak ich rozkład.
Dziś zachowane 23 mumie są obiektem badań naukowych. Tomografia komputerowa ujawniła u zmarłych ślady miażdżycy, gruźlicy i krzywicy, dając wgląd w życie i zdrowie wilnian XVIII i XIX stulecia.
Badania przeprowadzone w 2022 roku przyniosły odkrycie unikatowych, dwukondygnacyjnych ceglanych podziemi, powstałych po wielkim pożarze Wilna w 1610 roku. Ich układ prawdopodobnie powtarza zarys pierwszej dominikańskiej świątyni z czasów Aleksandra Jagiellończyka. Archeolodzy odsłonili także fragmenty fundamentów z tej epoki oraz ceglano-kamienny mur, biegnący w poprzek kościoła na głębokości około 4 metrów. Prace jednoznacznie potwierdziły istnienie dwóch poziomów podziemnych galerii, a wykonane przy tej okazji skanowanie laserowe pozwoliło sporządzić precyzyjny plan całej świątyni.
Trójca Święta w ołtarzu głownym
Kościół św. Ducha to prawdziwa perła architektury. W ołtarzu głównym ukazano Trójcę Świętą: górną część wieńczy postać błogosławiącego Boga Ojca, centrum zajmuje Jezus na krzyżu, a u dołu, nad tabernakulum, unosi się Duch Święty pod postacią gołębicy
Przy ołtarzu Jezusa Miłosiernego znajduje się ołtarz Świętego Rafała Kalinowskiego – polskiego karmelity, którego historia związała z kościołem św. Ducha.
Wnętrze, którego nie sposób opisać
Na szczególną uwagę zasługuje ambona, tworząca jedną kompozycję z konfesjonałem – rozwiązanie rzadkie i efektowne. Bogactwa rzeźb, płaskorzeźb i ornamentów zdobiących świątynię nie sposób oddać słowami: wnętrze wypełnia aż 16 ołtarzy, obficie dekorowanych marmurem, a na chórze króluje najstarszy na Litwie, unikatowy barokowy instrument – organy Adama Caspariniego z końca XVIII wieku. Międzynarodowi ekspertci zaliczają je do najwspanialszych zabytkowych organów na świecie. Ten historyczny instrument odzywa się tylko okazyjonalnie – od lat trwają nad nim prace renowacyjne.
Swój dawny blask świątynia odzyskała w 1976 roku, po gruntownej renowacji i rekonstrukcji prowadzonej pod kierunkiem Ewaldasa Purlysa. Dziś kościół żyje nie tylko liturgią – odbywają się w nim także międzynarodowe seminaria. W jego dziejach zachowało się szczególnie jedno wydarzenie: w 1993 roku, właśnie tutaj papież Jan Paweł II spotkał się z wileńskimi Polakami. To zarazem jedyna świątynia Wilna, w której msze święte odprawiane są się wyłącznie po polsku – co czyni ją duchowym domem polskiej społeczności miasta.
Informacje praktyczne:
Język liturgii: polski
Dyżur księdza: poniedziałek – sobota 14:30-18:45
Msze święte w dni powszednie: 15:00, 18:00
Msze święte w niedziele: 8.00, 9.00 (dla dzieci), 10.30, 12.00 (młodzieżowa), 13.00, 18.00
Spotkanie papieża Jana Pawła II z polonią w kościele św. Ducha w Wilnie (1993.09.05)
